New Equation and Economic Development: Article-611

 नयाँ समीकरण र आर्थिक विकास

समय र शक्ति कहिले पनि स्थिर हुन सक्तैन। जसरी समय परिवर्तन हुन्छ त्यसैगरी शक्ति पनि परिवर्तन हुन्छ। शक्ति एक स्थान, केन्द्र वा व्यक्तिबाट अर्को स्थान, केन्द्र वा व्यक्तिमा सर्छ। शक्ति न्यायिक हुन सक्यो भने केही समयसम्म कुनै स्थान वा व्यक्तिमा स्थिर हुन सक्छ। वा चिरकालसम्म पनि स्थिर हुन सक्छ। तर अन्यायी भयो भने त्यसको शीघ्र पतन हुन्छ। अहिले नेपालमा त्यही भइरहेको छ।

अहिले नेपालमा एउटा शक्तिको उदय भएको छ। अर्को शब्दमा भन्ने हो भने शेरबहादुर देउवा र खड्गप्रसाद ओलीले अनेक जालझेल, भ्रष्टाचार, षड्यन्त्र, गरेर आफ्नो पक्षमा राख्न सफल भएको जनमत शक्ति अहिले रवि, बालेन र कुलमानको एकतातिर सरेको छ। अर्थात् एउटा नयाँ शक्तिको उदय भएको छ। पुरानो शक्ति पतनको दिशातर्फ उन्मुख भएको छ।

ओली र देउवालाई के लागेको थियो भने उनीहरूको स्वार्थ–केन्द्रित एकता चिरकालसम्म चल्नेछ। उनीहरूको एकताले राज्यशक्ति सदा उनीहरूको हातमा राखिराख्न मदद गर्नेछ। त्यस्तो सम्भव थियो। यदि उनीहरूको एकताले न्यायिक कार्य गरेको भए उनीहरूको त्यो एकता वा शक्तिले दीर्घ जीवन पाउने थियो। निष्पक्ष कार्य गरेको भए दीर्घ जीवन पाउने थियो। तर उनीहरूले त्यो एकतालाई र त्यो एकताबाट प्राप्त राज्य शक्तिको चरम दुरुपयोग गरे। आफूले प्राप्त गरेको त्यो राज्यशक्तिको केवल तीनवटा कार्य सुनियोजित किसिमले गर्न उपयोग गरे। पहिलो, आफूले प्राप्त गरेको राज्यशक्तिको उपयोग केवल आफू दुईको फाइदाका लागि गरे। अर्को शब्दमा भन्ने हो भने पटक–पटक प्रधानमन्त्री हुनका लागि प्रयोग गरे। दोस्रो, आफूले प्राप्त राज्यशक्तिको प्रयोग आफ्ना विरोधीहरूको दमन गर्न, मुख थुन्न र जेल पठाउनका लागि गरे। उदहारणका लागि उनीहरूले रवि लामिछानेलाई लखेटेको लखेटै गरे। तेस्रो, आफूले प्राप्त राज्यशक्तिको प्रयोग आफ्ना झोले, आसेपासे र नातेदारहरूलाई उच्च पदमा पुर्‍याउन, उनीहरूले गरेको भ्रष्टाचार ढाकछोप गर्न तथा उनीहरूलाई अनेक सुविधा उपलब्ध गराउनका लागि गरे।

ओली–देउवा एकताको कारण उनीहरूमा रहेको राज्यशक्ति तथा जनमत शक्ति कमजोर हुनु वा रवि, बालेन र कुलमान एकतातिर सर्नुको प्रमुख आधारहरू नै माथि उल्लेख गरिएका तीन कारण हुन्। यदि रवि, बालेन र कुलमान–एकता राज्य सञ्चालनको क्रममा न्यायिक हुन सक्यो वा उनीहरूले एकतासम्बन्धी सहमतिपत्रमा उल्लेख गरिएका कार्यहरू इमानदारीपूर्वक गरे भने ओली–देउवा शक्ति क्षीण मात्र होइन, पतनसमेत हुनेछ। राष्ट्रिय राजनीतिमा, ओली–देउवाका कुकर्मका कारण, नेकपा–एमाले र नेपाली काङ्ग्रेस कमजोर शक्तिको रूपमा रूपान्तरित हुनेछ।

ओलि, देउवा प्रवृत्तिका अन्य नेताहरूले पनि हेक्का के राखे हुन्छ भने आफूसँग भएको शक्तिको दुरुपयोग गर्ने हो वा शक्तिको प्रयोग अन्यायिक कार्यमा गर्ने हो भने त्यस्तो शक्तिको शीघ्र पतन हुन्छ। र त्यो खाली स्थान पूर्ति गर्न नयाँ शक्तिको उदय हुन्छ। जनु अहिले नेपालमा भएको छ। एउटा नयाँ शक्तिको उदय भएको छ। सतहमा रवि–बालेन–कुलमान एकता नयाँ शक्तिको रूपमा देखिएको छ। यो शक्तिको उदय प्रकृतिको नियम अनुसार नै भएको हो।

यो आलेखको उद्देश्य राजनीतिक विश्लेषण होइन। यो आलेखको उद्देश्य यो नयाँ समीकरण (रवि, बालेन र कुलमान–एकता) ले नेपालको अर्थ व्यवस्थामा पार्न सक्ने प्रभावको पूर्वानुमान गर्नु मात्र हो।

उदय भएको यो नयाँ शक्ति (रवि, बालेन, कुलमान–एकता) ले नेपालको आर्थिक विकासमा के कस्तो प्रभाव पार्ने छ त्यो कुरा त अहिले नै भन्न सकिने स्थिति छैन। यो शक्तिको भरखरै मात्र उदय भएको छ। भरखरै उदय भएको शक्तिले कार्य गर्ने अवसर नै पाएको छैन। उसले गरेको कार्य नहेरी, प्रारम्भमैं नकारात्मक टिप्पणी गर्नु उपयुक्त पनि हुँदैन। त्यस्तो गर्नु पूर्वाग्राही हुनु हो। तर एउटा कुरा के भन्न सकिन्छ भने अब काङ्ग्रेस र एमालेले एकता गरेर सरकार चलाउन र आर्थिक भ्रष्टाचार गर्न पहिले जस्तो सम्भव हुनेछैन। ओली–देउवा स्वेच्छाचारितामा थोरै मात्रामा भए पनि अंकुश भने अवश्य लाग्नेछ। मुख्यगरी, ओलीको ज्यादै ठूलो घमण्डको भकारीमा छिद्र भने अवश्य पर्नेछ।

यो नयाँ समीकरण वा यो नयाँ शक्तिको उदय वा नयाँ एकताले कमसे कम मुलुकमा व्याप्त आर्थिक, पदीय वा अन्य किसिमको भ्रष्टाचारमा भने अवश्य पनि कमी ल्याउने छ। नेका र एमालेलाई पहिलेजस्तो, मिलेर भ्रष्टाचार गर्न सजिलो हुनेछैन। यो नयाँ शक्तिले भ्रष्टाचार नियन्त्रण गर्नेछ भनी आशा गर्ने ठाउँ प्रशस्त छ। उदाहरणका लागि काठमाडौंका मेयर बालेन्द्र साहले ठूला ठूला आर्थिक उपलब्धिहरू हासिल त गरेनन्, तर आफ्नो कार्यकालभरि आर्थिक भ्रष्टाचार हुन दिएनन्। भ्रष्टाचारमा आफू पनि संलग्न भएनन्, अर्कालाई पनि संलग्न हुन दिएनन्। आर्थिक विकासको लागि यो ज्यादै महत्त्वपूर्ण कुरा हो।

नेपालमा अहिले आर्थिक विकासका ठूला–ठूला कुरा गर्नेभन्दा, मात्र आर्थिक भ्रष्टाचार नियन्त्रण वा कम गर्ने नेताहरूको खाँचो छ। नेपालको आर्थिक विकास गर्नका लागि, आर्थिक विकासको गति तीव्र पार्नका लागि, मुलुकमा व्याप्त रहेको आर्थिक र पदीय भ्रष्टाचार नियन्त्रण गरिदिए मात्र पुग्छ। अहिले राष्ट्रको आर्थिक विकासको प्रमुख बाधक नै भ्रष्टाचार हो। यो नियन्त्रण नभएसम्म देशको आर्थिक विकास सम्भव छैन।

नेपालमा भ्रष्टाचार निर्मूल पार्न ज्यादै कठिन भने अवश्य छ। कठिन हुनुको कारण पनि छ। भ्रष्टाचार हाम्रो संस्कार बन्न पुगेको छ। यसले सामाजिक मान्यता प्राप्त गरेको छ। सानो रकममा घूस लिनुदिनुलाई अहिले पनि अपराध मान्ने चलन छैन। घूस दिएर काम फत्ते पार्नुलाई सफलताको प्रतीक मानिन्छ। सानातिनो घूस लिएर कसैको कार्य गरिदिनुलाई कसैलाई, कर्मचारी वा सम्बन्धित पक्षबाट, सहयोग गरिदिएको मानिन्छ।

भ्रष्टाचार हाम्रो संस्कार हुन पुगेकोले यो समाप्त हुन समय त लाग्छ नै। तर अब पहिलेजस्तो न कर्मचारीहरूलाई, न नेताहरूलाई भ्रष्टाचार गर्न सजिलो हुनेछ। भ्रष्टाचारीहरूका शक्ति (नेका र एमालेका भ्रष्ट नेताहरू) पहिलेको जस्तो अति शक्तिशाली अवस्थामा नरहेकाले त्यस्ता भ्रष्टाचारीहरूलाई अब भ्रष्टाचार गर्न कठिन हुनेछ। अर्कोतिर नयाँ शक्तिले भ्रष्टाचार निर्मूल पार्छु भन्ने वाचा गरेकोले त्यस शक्तिका संयन्त्रहरूलाई पनि भ्रष्टाचार गर्न कठिन हुनेछ। उनीहरू आफ्नै वाचाद्वारा नियन्त्रित हुनेछन्। त्यस्तो गरेनन् भने अर्को निवार्चनमा पराजय बेहोर्नेछन्।

अब बिचौलियाहरूलाई पनि काम गर्न पहिलेभन्दा कठिन हुनेछ। शक्ति र सत्तामा नभए तापनि, शक्ति र सत्तामा भएकाहरूलाई मोटो रकम दिएर आफ्नो काम फत्ते गराउने बिचौलियाहरूको शक्ति पनि पहिलेभन्दा क्षीण हुनेछ। यता नयाँ शक्तिका कर्ताहरूले बिचौलियाहरूलाई प्रश्रय नदिने घोषणा गरेका छन्।

राजनीतिक नाटकको एउटै दृश्य पटकपटक देख्दादेख्दा नेपाली मतदाताहरू थाकिसकेका थिए। ओली, देउवा, प्रचण्ड जस्ता सत्तालोलुपहरूलाई पटकपटक प्रधानमन्त्री भएको देख्दादेख्दा नेपाली मतदाताहरू थाकिसकेका थिए। अब भने त्यो स्थितिमा परिवर्तन हुनेछ। अब हुने निर्चाचन पछि, प्रधानमन्त्री (पहिलेका तीन–चार व्यक्तिहरू होइन) सर्वथा नयाँ व्यक्ति हुनेछ। जुनसुकै दलबाट होस्, तर त्यस दलको नयाँ व्यक्ति प्रधानमन्त्री हुनेछ। नयाँ प्रमबाट भ्रष्टाचार नियन्त्रण होला भनी आशा पनि गर्न सकिन्छ।

विश्वराज अधिकारी

akoutilya@gmail.com

प्रतीक दैनिकमा प्रकाशित: Friday, January 2, 2026

https://www.eprateekdaily.com/detail/96125

Fossil Fuel: Destroying the World Environment-Article - 610

 कसैको आर्थिक समृद्धि सर्वत्र भने विनाश

अहिले संसारभरिमै प्रत्येक व्यक्ति, परिवार र देश धनी हुने दौडमा छन्। धनी हुन वा सुविधायुक्त जीवनयापन गर्न गरीब देशका बहुसङ्ख्यक नागरिक आफ्नो राष्ट्रिय पहिचान र पुख्र्यौली थातथलो परित्याग गरी, स्वदेश कहिले नफर्किने योजना गर्दै, धनी देशतर्फ लागिरहेका छन्।

धनी हुन गरीब राष्ट्रहरू जसरी भए पनि, आफ्नो देशको वातावरण सन्तुलन बिगारेर भए पनि, वा विश्व पर्यावरण विनाश गरेर भए पनि, धनी हुने दौडमा छन्। यसैगरी धनी राष्ट्रहरू पनि अझै धनी भएर विश्व राजनीतिमा रहेको आफ्नो नेतृत्व वा हस्तक्षेपकारी भूमिका कायम राख्न धनी हुने दौडमा छन्। बढीभन्दा बढी भौतिक सुविधा प्रयोग गर्न तथा आफ्नो नित्य विस्तारित आवश्यकताहरू परिपूर्ति गर्न धनी देशका नागरिकहरू पनि धनी हुने दौडमा छन्।

अहिले संसार नै धनी हुने दौडमा छ। र धनी हुन जे जस्तो कार्य गर्ने मनस्थितिमा छ। यो विश्व मनोविज्ञानले यो पृथ्वीको अस्तित्व नै सङ्कटमा पर्ने देखिएको छ।

धनी हुन अनेक राष्ट्रहरूले के गरी रहेका छन्? धनी हुन उनीहरूले गर्ने कार्यले विश्व वातावरणलाई कस्तो प्रभाव पारिरहेको छ? र धनी हुने विभिन्न राष्ट्रहरूको उद्देश्यको मूल्य यो पृथ्वीले कसरी चुकाउनुपरेको छ? आउनुहोस्, यस आलेखमा यी प्रश्नहरूको उत्तर खोजौं।

धनी हुन कुनै पनि राष्ट्रले ठूलो परिमाणमा उत्पादन गर्नुपर्छ। ठूलो परिमाणमा उत्पादन गरी अनेक राष्ट्रहरूमा बिक्री गर्नुपर्दछ। बढी मुनाफा गर्नुपर्छ। राष्ट्रिय सम्पत्ति वृद्धि गर्नुपर्छ। अर्कोतर्फ बढी उत्पादन गर्नका लागि बढी ऊर्जा उपयोग गर्नुपर्छ।

विश्वका पन्ध्र ठूला अर्थतन्त्र (सन् २०२५, कुल गार्हस्थ्य उत्पादनका आधारमा) क्रमशः संयुक्त राज्य अमेरिका, चीन, जर्मनी, जापान, भारत, संयुक्त अधिराज्य, फ्रान्स, इटाली, रूस, क्यानाडा, ब्राजील, स्पेन, मेक्सिको, द कोरिया र अस्ट्रेलियाले ठूलो परिमाणमा उत्पादन गरिरहेका छन्। र उत्पादन गर्न ठूलो परिमाणमा ऊर्जा प्रयोग गरिरहेका छन्। र ऊर्जाको प्रमुख स्रोत जीवाशेष ऊर्जा रहेको छ।

अब वस्तु वा सेवा उत्पादन गर्नका लागि विश्वव्यापीरूपमा कुन ऊर्जा कति प्रतिशत प्रयोग हुन्छ, त्यो हेरौं। विश्वभरि नै वस्तु एवं सेवाको उत्पादन गर्नका लागि प्राकृतिक ग्यास २५ प्रतिशत, तेल ३४ प्रतिशत र कोइला २८ प्रतिशत प्रयोग हुन्छ।

विश्वभरि ८७ प्रतिशत ऊर्जाको स्रोत प्राकृतिक ग्यास, तेल र कोइला रहेको छ। प्राकृतिक ग्यास, तेल र कोइला जीवाशेष इन्धन हुन्। यी इन्धनहरूको प्रयोगले विश्व वातावरणमाथि नराम्रो प्रभाव पर्छ। वायु र जल अति प्रदूषण, श्वासप्रश्वाससम्बन्धी गम्भीर बिमारी, अम्ल वर्षा, अनेक जीवहरूको मृत्यु, मानवको अकाल मृत्यु, क्यान्सरका बिरामीहरूको सङ्ख्या वृद्धि, समुद्र अम्लीकरणजस्ता समस्याहरू जीवाशेष इन्धनको प्रयोगले गर्दा आउने हुन्।

यसैगरी पृथ्वीको सतह तातेर अनेक विपत्तिहरू जस्तै बाढी, सुख्खा, सुनामी, समुद्री आँधीजस्ता ठूला समस्याहरू पनि जीवाशेष इन्धनको अति प्रयोगले आउने हो। समग्रमा यी ऊर्जा प्रयोगबाट निस्केको विसर्जनले पृथ्वीलाई तताउने कार्य गरिरहेको छ। अहिले जीव अहित हुने गरी पृथ्वीको तापक्रम बढिरहेको छ।

जीवाशेष ऊर्जा प्रयोगमा कुन राष्ट्रको स्थान कहाँ छ त्यो पनि हेरौं। विश्वभरिमा सर्वाधिक जीवाश्म ऊर्जा प्रयोग गर्ने राष्ट्र चीन हो। दोस्रो राष्ट्र संयुक्त राज्य अमेरिका हो भने तेस्रो राष्ट्र भारत हो। यसैगरी रूस, जापान, इरान, साउदी अरेबिया, द कोरिया, क्यानाडा र इन्डोनेशिया चौथोदेखि दसौं क्रमका राष्ट्र हुन्।

संयुक्त राज्य अमेरिका र चीन मिलेर विश्वभर प्रयोग हुने ऊर्जाको आधा प्रयोग गर्छन्। ऊर्जा प्रयोगको दौडमा चीन अहिले अग्रपङ्क्तिमा छ। धनी हुनका लागि, धनी भएर विश्वको एक नम्बर शक्तिशाली राष्ट्र हुनका लागि चीन ठूलो परिमाणमा जीवाशेष ऊर्जा प्रयोग गरेर जतिसुकै ठूलो परिमाणमा उत्पादन गर्न तयार छ।

उद्योगहरूमा ऊर्जाका लागि अत्यधिक कोइलाको प्रयोगले गर्दा चीनका कतिपय शहरका आकाश कालो रहेको र रातिको समयमा तारा नदेखिने खबर बाहिर आएका छन्। लिफेन, सिंगताइ, बोइडिंग, हान्डान आदि चिनियाँ शहरका आकाश अत्यधिक कालो रहेको पाइएको छ।

जीवाशेष ऊर्जाको बढी प्रयोग तथा ठूलो मात्रामा औद्योगिक विसर्जनले गर्दा कतिपय देशका शहरहरूको वायुमण्डल अति प्रदूषित हुन पुगेका छन्। अहिले दिल्ली, लाहोर, कायरो, कोलकाता, ढाका, कुवेत सिटी, बग्दाद, तासकन्द, रियाद र तेहरान विश्वका सर्वाधिक प्रदूषित (२०२५) शहरका रूपमा क्रमबद्ध छन्।

कुनै बेला विकासशील कहलिएको देश भारत अहिले विश्वको पाँचौं ठूलो अर्थतन्त्र हुन पुगेको छ। भारतको कुल गार्हस्थ्य उत्पादन डलरमा ४.१३ ट्रिलियन पुगेको छ। भारतको आर्थिक वृद्धि दर अहिले ६.६ प्रतिशत रहेको छ, जुन संयुक्त राज्य अमेरिका, चीन, जर्मनी र जापानभन्दा बढी हो।

यो स्तरमा आर्थिक विकास गर्नका लागि वा धनी राष्ट्र कहलिनका लागि भारतले मूल्य पनि ठूलो चुकाउनुपरेको छ। दिल्ली, गाजियाबाद, गुडगावँ, नोएडा, हिसार, मुजफ्फरपुर, जालन्धर, बुलन्दशहर, फरिदाबाद र अमृतसर भारतका क्रमशः एकदेखि दस अति प्रदूषित शहर हुन्। ऊर्जा उत्पादनका लागि भारतमा कोइलाको प्रयोग ठूलो मात्रामा हुन्छ। विद्युत् उत्पादनमा कोइलाको उपयोग ८० प्रतिशत जति हुन्छ। 

आर्थिक विकासको दृष्टिकोणले हेर्दा भारतले चमत्कारी किसिमले प्रगति गरेको पाइन्छ। तर त्यो स्तरको आर्थिक प्रगति गर्न भारतले कति ठूलो मूल्य चुकाएको छ? भारतको अति आर्थिक प्रगतिले भारतीयहरूको स्वास्थ्यमा कति खराब असर परेको छ? यी प्रश्नको उत्तर भारतले आफ्नै जनताको लागि दिन आवश्यक छ। भारतको चमत्कारी आर्थिक विकासले विश्वको पर्यावरण विनाशमा पनि ठूलो योगदान पुर्‍याएको छ।

ठूलो परिमाणमा उत्पादन गरेर, ठूलो परिमाण बिक्री गरेर, विश्वको आर्थिक महाशक्ति हुन चीनले सर्वाधिक जीवाशेष ऊर्जा प्रयोग गरिरहेको छ। संयुक्त राज्य अमेरिकाको स्थिति पनि यस्तै छ।

आर्थिक समृद्धि हासिल गर्ने विभिन्न देशका सपनाले विश्व–पर्यावरण विनाशमा ठूलो योगदान पुर्‍याइरहेको छ। आर्थिक विकासको दौडमा अनेक राष्ट्र यसैगरी दौडिरहँदा यो विश्व मानव–बस्तीका लागि मात्र होइन अन्य जीवहरूको लागि पनि अति अस्वस्थकर हुनेछ। मानव अस्तित्व सङ्कटमा पर्नेछ।

अब सोच्न आवश्यक छ– हामीले आर्थिक समृद्धिलाई महत्त्व दिने कि विश्व–पर्यावरण संरक्षणलाई महत्त्व दिने?

विश्वराज अधिकारी

akoutilya@gmail.com

प्रतीक दैनीकमा प्रकाशित: Friday, December 26, 2025

https://www.eprateekdaily.com/detail/95949

Need and Importance of Small Businesses in Napal-Article-609

 नेपालमा सानो व्यापारको महत्व एवं आवश्यकता

Photo source: Google

नेपालले राजनीतिक स्थिरता र चीर शान्ति पाउन नसकेको धेरै भयो। २०४६ सालदेखि अशान्त रहेको नेपाल अहिले पनि शान्त हुन सकेको छैन। कुनै न कुनै कारण वा विषयमा अशान्त भइनै रहेको छ।

नेपाल सर्वाधिक अशान्त भने २०५२ साल देखि २०६३ सम्म रह्यो। यो कालमा नेकपा माओवादीले चलाएको अति रक्तपातपूर्ण बिद्रोहमा बैंकहरू लुट्ने काम भए। उद्योग एवं व्यवसायिक प्रतिष्ठानहरू लुट्ने काम भए। सर्वाधिक दु:खद कुरा, नेपालको औद्योगिक एवं व्यापारिक वातावरण अतिनै आतंकित पार्ने काम यही कालमा भयो। गाउँहरूमा मात्र होइन सहरहरूमा पनि व्यसायीहरू नया उद्योग वा व्यापार स्थापना गर्न डराए। त्येति मात्र होइन, १७ हजार नेपाली नागरिकहरूले ज्यान यही बिद्रोहले लियो।

२०५२ सालदेखि अहिले (२०८२) सम्म पनि नेपालमा राजनीतिक स्थिरता र शान्ति देखिएको छैन। गत (२०८२) भाद्र २३ र २४ गते, नेपालको इतिहासमा नै, मुलुक ‘भूतो न भविष्यति’ किसिमले अशान्त हुन पुग्यो। नव युवाहरू (जेनजी) ले केवल दुई दिन चलाएको बिद्रोहले खडग ओलीको सरकार पतन मात्र गराएन, ओलीलाई प्रम निवासबाट सुटुक्क भाग्ने स्थितिमा पुर्यायो। त्यो बिद्रोहमा धेरै नेताहरूले कुटाइ खाए। कतिपय नेताहरूको घर जल्यो। व्यापारिक प्रतिष्ठन, होटल आदिमा आगो लगाउने र भवन भित्र पसेर लुट्ने कार्य समेत पनि भयो। दु:खद कुरा त के रह्यो भने बिरोध र बिद्रोहका लागि जसरी माओवादीहरूले हिंसाको प्रयोग गेर नव युवाहरूले पनि बिरोध (ओली सरकारको) र बिद्रोहको लागि हिंसा नै प्रयोग गरे। हुन त नव युवाहरूले गरेको प्रदर्शन शान्त थियो भन्नेहरू पनि धेरै छन। र त्यस्तो हुन पनि सक्छ। नव युवाहरुको त्यो शान्तिपूर्ण प्रदर्शनमा औसरवादीहरूको प्रवेश ठूलो संख्यामा भएको थियो। लुटपाट र हिंसा ती औसरवादीहरूले गरेका थिए। यस्तो भन्ने आधार प्रशस्तै छन्। स्कूलको युनिफर्ममा गएका कलिला उमेरका वालवालिकाहरूले तोडफोड र हिंसा गरे भन्न सकिने स्थिति छैन।

नेपालमा ठूला ठूला उद्योग एवँ व्यापारिक प्रतिष्ठानहरू स्थापना हुन नसक्नुको प्रमुख कारण नै नेपालमा राजनीतिक स्थिरता नहुनु र देश जहिले पनि अशान्त रहनु हो। अविरल राजनीतिक अस्थिरता र आशान्तिको कारण देश भित्रका ठूला ठूला व्यापारीहरूले ठूला ठूला उद्योगहरूमा लगानी गरिरहेका छैनन। त्येही स्थिति अन्तरार्ष्ट्रिय लगानीमा पनि छ। नेपाल जहिले पनि अशान्त रहेको हुनाले विदेश लगानीकर्ताहरूले पनि नेपालमा लगानी गर्ने इच्छा वा तत्परता देखाएका छैनन।

ठूला ठूला उद्योग एवं व्यापारमा अत्यधिक लगानी गर्नु पर्छ। र त्यो लगानीको प्रतिफल पाउन बिसौंतिसौं वर्ष कुर्न पर्छ। यता, नेपालको राजनीति सदा तरल रहने स्थिति छ। नेपालको राजनीतिमा स्थिरताको अति अभाव छ। स्वार्थी एवं अति महत्वाकांक्षी नेताहरूले आफ्नो स्वार्थको लागि, पद, शक्ति र शत्ताको लागि, राष्ट्रिय राजनीतिलाई बर्सौदेखि अस्थिर पार्दै आएका छन। राष्ट्रिय राजनीति, केही क्षणको लागि भएता पनि, नेताहरूको स्वार्थको कारण भएता पनि, स्थिर भएको घडीमा अचानक सुशीला कार्कीको सरकार राजनीतिमा देखा पर्नु स्वार्थी नेताहरूको कारणले गर्दा नै हो। मुख्य गरी खडगप्रसाद ओलीको अहमको कारणले हो। भाद्र २०, २१ गते तत्कालीन प्रम ओलीले नव युवा पुस्ताका प्रतिनिहरूसङ्ग वार्ता गरेको भए, सामाजिक सञ्जालमाथि लगाइएको प्रतिवन्ध फुकुआ गरिदिएको भए, भाद्र २३ र मुख्य गरी भाद्र २४ मा, नेपालको इतिहासकै, यस्तो डरलाग्दो घटना हुने थिएन। ७० भन्दा बढी व्यक्तिहरूको ज्यान जाने थिएन।

कुनै न कुनै बहानामा नेपालमा सदा साना ठूला संघर्ष भइनै रहने हुनाले देशमा ठूला ठूला उद्योग एवं व्यापारहरूको स्थापना होला भनि विश्वास गर्न सकिने स्थिति देखिंदैन। यस्तो विशेष किसिमको परिस्थितिमा हामीले नेपालमा साना व्यापारहरूको स्थापना एवं विकासमा जोड दिनु पर्छ। कम लगानीमा स्थापना र सञ्चालन गर्न सकिने साना उद्योग एवं व्यापाहरूको विकास एवं विस्तारमा जोड दिनु पर्छ।

दुध, दही, घ्यू उत्पादनका लागि पशु पालन गर्ने व्यवसायीहरूलाई स्थानीय सरकारले प्रोत्साहित गर्नु पर्छ। आश्यक पर्ने अनेक बजार सूचना उनीहरूलाई उपलब्ध गराउनु पर्छ। यसैगरी उनीहरूको लागि बजार खोजिदिने कार्य गर्नु पर्छ। व्यापार संचालनका लागि ऋण चाहिए उनीहरूले सहजरूपमा ऋण पाउने व्यवस्था मिलाई दिनुपर्छ। यसैगरी मासु (खंसी, बोका, रांगा, कुखुरा, हाँस), माछा आदि उत्पादन गर्ने व्यवसायीहरूलाई स्थानीय सरकारले उनीहरूलाई आवश्यक परेका अनेक सहयोग उपलब्ध गराइ दिनु पर्छ। तरकारी, फलफूल, साग आदि उत्पादन एवं बिक्री गर्ने व्यवसायीहरू पनि स्थानीय सरकारले सहयोग गर्नु पर्छ। अर्थात यस किसिमका विभिन्न व्यवसायीहरूलाई सहयोग गर्नु पर्छ।  

स्थानीय सरकारले साना व्यपारीहरूलाई सहयोग गर्नु पर्छ। साना व्यापारको विकास एवं विस्तारमा जोड दिनु पर्छ। स्थानीय स्तरमा अनेक वस्तुहरू उत्पादन गरेर केन्द्रिय सरकारले अनेक वस्तु (तरकारी, साग, फलफूल, मासु, माछा, दुध, दही, घ्यू आदि) को उत्पादनमा देशलाई आत्म निर्भर तुल्याउने प्रयास गर्नु पर्छ। नेपाल अहिले अभूतपूर्व किसिमले आयातमूखि हुन पुगेको छ। यस्तो स्थितिमा, स्थानीय स्तरमा अनेक वस्तुहरू उत्पादन गरेर पनि देश भित्र भइरहेको ठूलो आयात परिमाणमा कमी ल्याउन सकिन्छ।

अनेक किसिमका बिद्रोह, प्रदर्शन, हडताल जस्ता प्रतिकूल कार्यहरूले जति वा जुन परिमाणमा ठूला उद्योग एवं व्यापारहरू प्रभावित हुन्छन त्येही परिमाणा साना व्यापारहरू प्रभावित हुँदैनन। स्थानीय स्तरमा रहेको हुनाले साना व्यापारहरूले केन्द्र वा ठूला सहरहरूमा भएका प्रतिकूल स्थिति (बन्द, हडताल, प्रदर्शन) को सामना गर्नु पर्ने स्थिति नहुन पनि सक्छ। अर्कोतिर हाम्रो देशमा सानो भन्दा सानो समस्या समाधान गर्न ठूलो स्तरमा जुलुश, प्रदर्शन र बिरोध गर्नु पर्ने हाम्रो राष्ट्रिय जीवन एक परम्परा नै भइसकेको छ। यस किसिमको भिन्न एवं विशेष परिस्थिति भएकोले देशमा ठूला ठूला उद्योग एवं व्यापारको स्थापना भन्दा साना व्यापारहरूको स्थापना एवं विस्तारमा जोड दिनु उपयुक्त हुन आउँछ।

राष्ट्रिय परिस्थित जुन किसिमको हुन्छ सोही अनुसार आर्थिक एवं औद्योगिक नीतिहरूको निर्माण गर्नु पर्ने हुन्छ। आउने केही दसकसम्म पनि हाम्रो राष्ट्रिय राजनीति स्थिर हुने देखिंदैन। राजनीतिका कर्ता (Actor) हरू पनि यिनै हुन्। मतदाताहरू पनि यिनै हुन। यस किसिमको खास परिस्थितिमा देशमा स्वच्छ राजनीति वातावरण निर्माण हुन समय लाग्न सक्छ। त्यसकारण यस्तो विशेष परिस्थितिमा साना व्यापारको विकासमा जोड दिन आवश्यक छ। मुख्य गरी सडक व्यवसायीहरूको व्यवसाय संरक्षण गर्न आवश्यक छ।

राष्ट्रिय आय (National income) वितरणलाई सन्तुलित पार्नमा साना व्यापारहरूको योगदान अति महत्वपूर्ण हुन्छ। यो स्थिति नेपालमा मात्र होइन, विश्वका धनी देशहरूमा पनि देखिएको छ। उदाहरणको लागि कुनै एक ठूलो व्यापारीको हातमा १०० करोड रुपैयाँ हुनु र एक सय व्यापारीको हातमा एक एक करोड रुपैयाँ हुनु, एक सय व्यापारीहरूको हातमा एक एक करोड रुपैयाँ हुनु राम्रो हो। यस्तो स्थितिलाई राष्ट्रिय आय सन्तुलन तर्फ उन्मुख भएको मान्न सकिन्छ। सामान्य किसिमले हेर्दा पनि, उदाहरणका लागि,  देशका दुई या चार व्यापारीहरूको हातमा कुल निष्काषित मुद्राको ८० प्रतिशत मुद्रा हातमा हुनु राम्रो होइन। अलि अलि मुद्रा देशका वहुसंख्यक जनताको हातमा हुनु राम्रो। र त्यस्तो हुनु पर्छ।

ठूला व्यापारहरूले भन्दा साना व्यापारहरूले वृहत् मात्रामा रोजगारी सृजना गर्छन। राष्ट्रिय आय वितरणलाई सन्तुलित पार्ने प्रयास गर्छन। धेरै व्यक्ति एवं परिवारहरूको हातमा आम्दानी (तलब, ज्याला) पुर्याउने कार्य गर्छन। उदाहरणका लागि सुनको गहना बिक्री गर्ने कुनै एक ठूलो व्यापारीले केवल आफुले मात्र पनि उक्त व्यापार गर्न सक्छ। तर सडक छेउमा रेष्टुरेन्ट सञ्चालन गर्ने व्यापारीले केवल आफूले मात्र उक्त रेष्टुरेन्ट सञ्चालन गर्न सक्दैन। अनेक सहयोगीहरूको सहयोग अनिवार्य रुपमा लिनु पर्छ। यसरी साना व्यापारीहरूले, आफ्नो व्यवसायको प्रकृतिले गर्दा, सहयोगीहरूको सहयोग अनिवार्य रुपमा लिनै पर्छ। साना व्यापारीहरूको यस्तो वाध्यताले गर्दा पनि उनीहरूद्वार रोजगारीको सृजना ठूलो मात्रामा हुन्छ।

देशको अर्थ व्यवस्थमा सानो ब्यापारको अति नै महत्व रहेकोले हामीले साना व्यापारको स्थापना एवं विकासमा जोड दिनु पर्छ। यो नीति नेपालको अर्थ व्यवस्थाको लागि अति हितकर हुनेछ।

विश्वराज अधिकारी

akoutilya@gmail.com

Wednesday, December 17, 2025 

Economic Development in Present Context-Article-608

 नया वातावरणमा आर्थिक विकासको सम्भावना

नेपालमा अहिले नयाँ राजनीतिक वातावरण छ। नवयुवा पुस्ता समर्थित सरकार छ। सरकारमा रहेका प्रधानमन्त्री एवं मन्त्रीहरू निष्पक्ष र इमानदार रहेको विश्वास गरिएको छ। र साथै छोटो अवधिमा भए पनि यो सरकारले देशको आर्थिक विकासमा टेवा पु¥याउने आशा गरिएको छ।

त्यो आशाको आधार के हो भने यो सरकारले निष्पक्ष चुनाव गराउने छ। चुनावमा विजयी भएर अहिलेका भन्दा पृथक जनप्रतिनिधिहरू आउनेछन्। उनीहरू बढी जिम्मेवार तथा इमानदार हुनेछन्। आफ्ना सम्पूर्ण क्रियाकलाप सत्ताका लागि दाउपेंचमा सीमित नराखी, केन्द्रित नगरी केवल आर्थिक विकासमा केन्द्रित गर्नेछन्।

आगामी चुनावमा नयाँ प्रतिनिधिहरू आउने आशा गर्न सकिन्छ तर विश्वास भने गर्न सकिंदैन। नेकपा एमाले, नेपाली काङ्ग्रेस, नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीका त्यही पुराना सत्ता लोलुप तथा स्वार्थी एवं चतुर नेताहरूले जनतालाई अनेक प्रलोभन देखाएर चुनावमा राम्रो वा अधिक मत ल्याउने छन्।

आफू र केवल आफ्ना झोलेहरूलाई विजयी बनाउने छन्। साम, दाम, दण्ड, भेदजस्ता हतियार प्रयोग गरेर यिनीहरूले चुनावको परिणाम आफ्नो पक्षमा पार्न हर सम्भव प्रयास गर्नेछन्।

उपरोक्त दलका नेताहरूले खेल्ने अर्को चाल के हो भने यिनीहरूले आफ्नो दलभित्रका इमानदार नेताहरूलाई चुनावमा विजयी हुन दिने छैनन् र केवल आफ्ना झोलेहरूलाई विजयी गराएर आफूहरू शक्ति र सत्तामा पुग्ने बलियो वातावरण तयार पार्नेछन्।

शेरबहादुर देउवा, पुष्पकमल दहाल, खड्गप्रसाद ओलीजस्ता सत्तालोलुप नेताहरू आफैं सत्तामा रहनका लागि आफ्ना, आफू लगायत झोलेहरूलाई चुनावमा विजयी गराउने रणनीत तयार पार्नेछन्। यो कारणले पनि आगामी चुनावमा इमानदार एवं कर्मठ जन प्रतिनिधिहरू ठूलो सङ्ख्यामा विजयी हुने सम्भावना देखिंदैन।

अब विश्लेषणको अर्को पाटो हेरौं। आशा गरौं, अब राजनीतिमा नवयुवा एवं युवाहरूको प्रवेश ठूलो सङ्ख्यामा हुनेछ। आगामी चुनावमा युवाहरूले विजय हासिल गर्नेछन् र ठूलो सङ्ख्यामा जनप्रतिनिधि भएर आउनेछन्।

भ्रष्टाचार, आर्थिक लेनदेनजस्ता कार्यमा संलग्न नभएर उनीहरूले आफ्नो ध्यान केवल आर्थिक विकासमा केन्द्रित गर्नेछन्। उनीहरू कर्मठ र इमानदार हुनेछन् र पहिलो पुस्ताका नेताजस्ता भ्रष्ट एवं स्वार्थी हुने छैनन्। तर यस कुरामा विश्वास गर्ने बलियो आधार भने देखिंदैन। 

नवयुवा वा तेस्रो पुस्ताका युवाहरूले यही वायुमण्डलमा सास फेरेका हुन्। ओली, देउवा, दहाललगायत यस्तै नेताहरूले तयार पारेको राजनीतिक वातावरणमा राजनीति सिकेका हुन्। त्यही स्कूलका विद्यार्थीहरू हुन्।

मानिस जस्तो राजनीतिमा हुर्किन्छ त्यो राजनीतिले मानिसमाथि बलियो प्रभाव पारेको हुन्छ। त्यसकारण नयाँ वा तेस्रो पुस्ताका जनप्रतिनिधिहरूले उच्च इमानदारी प्रदर्शन गर्ने र आफूलाई आर्थिक लेनदेन र भ्रष्टारमा केन्द्रित नगरेर केवल आर्थिक विकासमा मात्र केन्द्रित गर्ने सम्भावना ज्यादै क्षीण देखिन्छ।

र नयाँ पुस्ताका नेता वा जन प्रतिनिधिहरूले सत्ता र शक्तिका लागि अग्रज वा पहिलो र दोस्रो पुस्ताका नेताहरूले गरेझैं गर्ने छैनन् भनी विश्वास गर्न सकिने स्थिति पनि छैन। आशा गरौं त्यस्तो नहोस्।

अब विश्लेषणको दोस्रो पाटोतिर लागौं। मतदाताहरू उही हुन् जसले विगतमा एमाले, नेपाली काङ्ग्रेस, माओवादी आदिका केवल स्वार्थी नेताहरूलाई चुनावमा मत दिएका थिए। उनीहरूलाई ठूलो सङ्ख्यामा विजयी गराएका थिए।

यी दलका इमानदार नेता वा जनप्रतिनिधिहरूलाई मत दिएका थिएनन् वा इमानदार नेता चयन गरेका थिएनन्। सरकार कमजोर तर नेता एवं उनीहरूका राजनीतिक दल बलियो हुने भएकोले भोलि कुनै समस्या परेमा तिनै नेताहरूलाई गुहार्नुपर्ने हुन्छ।

मतदाताहरू पनि जानीजानी, झुक्किएर वा ठगिएर होइन, तिनै भ्रष्ट र गन्हाएका नेताहरूलाई चुनावमा विजयी गराउँदै आएका छन्, अब पनि गराउने छन्। विगतमा उनीहरूले गरेका आर्थिक भ्रष्टाचारलाई चटक्कै बिर्सिदिएका छन्। शक्ति र सत्तामा पुग्नका लागि उनीहरूले गरेका करतुतहरूलाई जायज ठानिदिएका छन्।

केवल निराशाका कुराहरू मात्र गरेर पनि हुँदैन। हामीले निराशाभित्र पनि आशा खोज्नुपर्छ। हाम्रो राजनीतिको मुख्य समस्या जन प्रतिनिधि एवं मतदाता, दुवै पक्षमा इमानदारी एवं त्याग भाव नहुनु र आफ्नो फाइदामा मात्र केन्द्रित रहनु हो।

हाम्रा जनप्रतिनिधि वा नेताहरू इमानदार भएमा उनीहरू भ्रष्टाचारबाट मुक्त हुनेछन्। शक्तिको खेलबाट मुक्त हुनेछन्। सधैं मन्त्री र प्रधानमन्त्री हुने सपना देख्नेछैनन्। आफ्नो ध्यान र यत्न केवल राष्ट्रको आर्थिक विकासमा केन्द्रित गर्नेछन्।

देशको आर्थिक विकासको गतिलाई हामीले तीव्र पार्ने हो भने दुवैथरी, जनप्रतिनिधि एवं मतदातामा त्याग भाव हुन आवश्यक छ। इमानदारी हुन आवश्यक छ। 

मतदाता तथा जनप्रतिनिधिहरूमा इमानदारी र त्याग भाव भएन भने हामीले आर्थिक समृद्धि हासिल गर्ने कुरा त परको सपना भयो, हामी झन्झन् गरीब हुँदै जानेछौं। हाम्रो देशको अस्तित्वसमेत सङ्कटमा पर्नेछ।

अहिले करीब १ करोड नेपाली रोजगार वा आर्थिक सुरक्षाको लागि नेपाल बाहिर रहेको अनुमान गरिएको छ। यदि राजनीति यस्तै, अहिलेको जस्तै रह्यो तथा नेपालको राजनीतिमा स्वार्थी नेताहरूको पकड कायम नै रह्यो भने देशको आधा जनसङ्ख्या रोजगार वा आर्थिक सुरक्षाको लागि नेपाल बाहिर गए अचम्म नमाने हुन्छ।

राष्ट्रिय राजनीतिमा केवल स्वार्थी नेताहरूको बाहुल्य रहेर, यस्तै स्थितिले निरन्तरता पाएर, नेपालको केवल एक तिहाई जनसङ्ख्या नेपालमा रहेमा भोलिका दिनमा हामीले हाम्रा नातिनी वा नातिलाई खोज्न वा आफ्नो पछिल्लो पुस्ता खोज्न अस्ट्रेलिया, अमेरिका, युरोप आदि पुग्नुपर्ने स्थिति आउन सक्छ।

त्यति मात्र होइन, नेपालमा घटेको जनसङ्ख्याको फाइदा उठाएर हाम्रो दक्षिण र उत्तर छिमेकीहरू नेपालमा ठूलो सङ्ख्यामा बसोवास गर्ने किसिमले आएमा हाम्रो राष्ट्रियतामाथि नै सङ्कट आइपर्ने कुरामा दुई मत हुन सक्दैन।

छिमेकी राष्ट्रहरूले नेपालमा आफ्नो प्रभाव बढाउन आफ्ना नागरिकहरूलाई नेपालमा स्थायीरूपमा बसोवास गर्न पठाउने छैनन् भनी ढुक्क हुने स्थिति छैन। चीन र भारत आर्थिक फाइदाका लागि ज्यादै नजीकिएका छन्। शक्ति सन्तुलन कायम गर्न वा अति शक्तिशाली हुन यी दुई राष्ट्रले परस्पर कटुतालाई कम पार्दै गएका छन्। हामीले यो तथ्य पनि बिर्सन मिल्दैन। देशमा आर्थिक विकासका लागि मात्र होइन, देशको अस्मिता जोगाउन पनि हाम्रा नेताहरू इमानदार र त्यागी हुन आवश्यक छ। अनेक मतभेद त्यागेर सबै दलका नेताहरू एकजुट हुन आवश्यक छ।

र सर्वाधिक महत्वपूर्ण कुरा, मतदाताहरूले पनि, कुनै पनि किसिमको प्रलोभनमा नपरेर इमानदार र त्यागी नेताहरूलाई चुनावमा मत दिन आवश्यक छ। चुनावमा इमानदार एवं त्यागी नेताहरूलाई, उनीहरू जुनसुकै दलका हुन्, विजयी गराउन आवश्यक छ।

विश्वराज अधिकारी

akoutilya@gmail.com

प्रतीक दैनिकमा प्रकाशित: Friday, December 12, 2025