Importance of Economic Renaissance and It's Status in Nepal-Article- 636

 नेपालमा आर्थिक जागरणको महत्व एवं स्थिति

नेपालमा अहिलेसम्म आर्थिक जागरण आउन सकेको छैन। नेपालमा आर्थिक जागरण नआउनुका विभिन्न कारणहरु छन्। ती विभिन्न कारणहरु मध्ये एक तर महत्वपूर्ण कारण हो सरकारमाथिको जनताको अति निर्भरता। सरकार माथि जनताको अति निर्भरताले गर्दा विश्वका अन्य विकासशील मुलुकहरुको तुलनामा नेपालको आर्थिक विकास कछुबाको गतिमा अगाडि बढिरहेको छ। तर केही क्षेत्रहरु, जसमा सरकारभन्दा बढी निजी क्षेत्रहरु सक्रिय भएका छन्, जस्तै बैंक, वितीय संस्था, पर्यटन आदिको विकास भने केहि हदसम्म सन्तोषजनक किसिमबाट भएको पाइन्छ। त्यसकारण आफ्नो गाउँ वा शरहरको आर्थिक विकास गर्दै समग्र राष्ट्रको विकास गर्न सरकारको मुख ताक्ने परम्परागत धारणाको अन्त्य नगरी हुँदैन। तर प्रश्न उठ्न सक्छ कि गाउँ वा शहरहरूले सरकारको सहयोगबिना कसरी विकास गर्न सक्छन्? त्यसको उत्तर के हो भने प्रत्येक गाउँ वा शहरले आफूलाई एक संगठित बजारको रुपमा विकास गर्ने लक्ष्य लिएर अगाडि बढ्नु पर्छ र आफ्नो शहर बा गाउँको विकासका लागि योजनाहरुको निर्माण गर्नुका साथै तिनको कार्यान्वयन गर्ने आवश्यक रणनीतिहरु तयार गर्नु पर्दछ, र यसका लागि स्थानीय व्यक्तिहरु नै सक्रिय हुनु पर्दछ।  यस्तो गरेमा सरकार पनि त्यस किसिमका योजनाहरु लिएर अगाडि बढ्ने गाउँ वा शहरलाई सहयोग गर्न बाध्य हुन्छ। आफ्नो गाउँ वा शहरको विकासका लागि स्थानीय व्यक्तिहरु नै सक्रिय हुनुपर्छ र सरकारमाथिको निर्भरता कम पार्नु पर्छ भन्ने कुरा सुन्दा, यो कुरा आदर्श जस्तो लाग्न सक्छ तर आदर्श जस्तो लागेता पनि यथार्थ भने यही नै हो। विश्वका विकसित राष्ट्रहरुको आर्थिक विकासको ढाँचा हेर्ने हो भने पनि यस कुराको पुष्टि हुन्छ। विकसित राष्ट्रहरुले आफ्ना गाउँ, शहर, राज्य आदिलाई एउटा संगठित बजार मानेर समग्र राष्ट्रको आर्थिक विकास गरेका छन्।

विकासशील राष्ट्रहरुको परिप्रेक्ष्यमा भन्ने हो भने त आर्थिक विकासका लागि सरकारमाथिको निर्भरता हटाउनु त झनै आवश्यक यस हुनाले पनि छ कि विकासशील राष्ट्रका सराकारहरु वा भनौ सरकारमा बस्ने व्यक्तिहरुको चिन्ता र चिन्तन देशको विकास भन्दा पनि आफूलाई शक्तिशाली कसरी तुल्याउनेमा बढी केन्द्रित हुन्छ र देशको विकास उनीहरुको लागि दोस्रो प्राथमिकताको विषय बन्न पुग्छ। सत्तमा पुगेर त्यहाँ दीर्घकालसम्म कसरी रही रहेने उपायहरु सोंच्नमा नै उनीहरुको बौद्धिकता र सृजनशील समय खेर जान्छ। हुनत यस्तो समस्या विकसित राष्ट्रहरुमा नदेखिने होइन, देखिन्छ तर विकसित राष्ट्रहरुका कानूनी व्यवस्था र कानूनको पालना कडाइका साथ गर्ने परिपाटीले गर्दा सरकारका बस्ने व्यक्तिहरु रेल केवल पटरीमा चल्न बाध्य हुनु परेझै देशको विकास कार्यमा केन्द्रित हुन बाध्य हुन पुग्छन। विकसित राष्ट्रहरुमा आवश्यक सूचना एवं जानकारीहरु आम जनताले सजिलैसँग प्राप्त गर्छ र त्यसले गर्दा पनि उनीहरुलाई योग्य जनप्रतिनिधिको छनौट गर्न सजिलो मात्र हुँदैन साथै उनीहरुले स्थानीय विकास कार्यका लागि जनप्रतिनिधिहरुलाई जिम्मेबार पनि बनाउन सक्छन।

नेपालमा आर्थिक जागरणको लहर नआउनुको अर्को कारण हो आम जनताले उद्यमी एवं व्यवसायीलाई हेर्ने दृष्टिकोण। नेपालमा अहिले पनि वहुसंख्यक जनताले उद्यमी एवं व्यवसायीलाई मुनाफामा मात्र केन्द्रित रहने व्यक्तिको रुपमा अनुभूत गर्छन। केही उद्यमी एवं व्यवसायीहरुले अधिक मुनाफाका लागि गलत कार्य गरेको हुनाले वहुसंख्यक जनताले आम उद्यमी एवं व्यवसायीहरु प्रति त्यस्तो धारणा बनाएका हुन सक्छन। तर केही उद्यमी एवं व्यवसायीहरुले अधिक मुनाफाका लागि गलत कार्य गरे भन्दैमा सबै उद्यमी एवं व्यवसायीहरुलाई एउटै दृष्टिले हेर्नु न्यायोचित हुँदैन। र यसरी एउटै दृष्टिले हेर्नु नै परम्परागत दृष्टिकोण वा धारणा हो। यथार्थ भन्ने हो भने उद्यमी एवं व्यवसायीहरु समाज र देशका आर्थीक सम्पत्ति हुन। देशलाई समृद्ध तुल्याउनमा उनीहरुको भूमिका ज्यादै महत्वपूर्ण हुन्छ। उनीहरुको सक्रिय प्रयासबाट नै देशको आर्थिक विकास हुन्छ। देशको समग्र आर्थिक विकासमा सरकारको भूमिका गौण हुन्छ, प्रमुख भूमिका व्यापारीहरुको नै हुन्छ। सरकारले त केवल सहजकर्ताको भूमिका मात्र निर्वाह गरेको हुन्छ। यस्तो परिपाटि खास गरी विकसित मुलुकहरुमा देख्न सकिन्छ।

व्यापारीहरुमा मौरीको गुण वा विशेषता हुन्छ। मौरीले जसरी कुन फूलमा मह छ भन्ने कुरा सजिलै थाहा पाउन सक्छ त्यसै गरी व्यापारीले सजिलैसँग व्यापारका अवसरहरु थाहा पाउन सक्छ र मुनाफा आर्जन गर्छ। एउटा व्यापारीले व्यापारिक अवसरको पहिचान गर्दछ, त्यस अवसरको प्रयोग गर्ने रणनीति तर्जुमा गर्दछ, विभिन्न क्रियाकलापहरु लाई संगठित गर्दछ,  आइ पर्ने जोखिमको सामना गर्दछ र अनि व्यापार संचालन गरेर मुनाफा आर्जन गर्दछ। करोडौमा व्यापार गर्ने कुनै ठूलो आर्थिक औकातको व्यापारी होस वा सानो बजारमा तरकारी बिक्री गर्ने सामान्य व्यापारी होस दुवै थरिले माथि उल्लेख गरिएका क्रियाकलापहरु गर्छन र आफ्नै आर्थिक स्तर अनुसार मुनाफा प्राप्त गर्छन। त्यसकारण व्यापारी भनेको एक खास किसिमको बौद्धिक विशेषताले युक्त एक विशेष व्यक्ति हो। र यस्तो विषेशता आम व्यक्तिमा हुँदैन। त्यसैले पनि भनिएको होला ‘सक्षम व्यक्तिको लागि गार्हो भन्ने हुँदैन, व्यापारीको लागि टाढा भन्ने हुँदैन।’

जब कुनै व्यापारीले व्यापार संचालन गर्दछ, यदि सानो आकारमा संचालन गरेको छ भने, उसले आफूले एक्लैले नै सम्पूर्ण कार्यहरु गर्दछ। तर जब व्यापारको आकार बढदै जान्छ उसले एक्लैले सम्पूर्ण काम भ्याउन सक्तैन र सहयोगी राख्न बाध्य हुन्छ। यहाँ भन्न के खोजिएको हो भने व्यापारीको व्यापारीक क्रियाकलापमा बिस्तार हुना साथ रोजगारीको विस्तार हुन पुग्छ। त्यसकारण रोजगारी सृजनामा उद्योगी एवं व्यवसायीहरुको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ। साइकल मर्मत गर्ने एउटा सानो पसलको संचालक किन न होस उसले रोजगारी सृजना गर्नमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ।

आफ्नो गाउँ वा शहरको आर्थिक विकास द्रुततर गतिमा गर्ने हो भने त्यहाँका व्यापारीहरुलाई, सर्व प्रथम त स्थानीय स्तरबाट त्यसपछि राष्ट्रिय स्तरबाट, सम्मान, प्रोत्साहन र सुबिधा दिन आवश्यक छ। सम्मान, प्रोत्साहन र सुबिधा दिने तरिकाहरु अनेक किसिमका हुन सक्छन। उदाहरणका लागि कुनै एक नगर पालिकाले आफ्नो नगर क्षेत्रमा सेवारत उद्योग एवं व्यापारिक प्रतिष्ठानहरु मध्ये जसले सबैभन्दा बढि व्यक्तिहरुलाई रोजगारी दिएको छ त्यसलाई कदरपत्र वा नागरिक सम्मान दिन सक्छ। सानो आर्थिक हैसियतमा व्यवसाय गर्ने व्यापारीहरुलाई नगरपालिकाले नि:शुल्कमा जमिन उपल्ध गराएर खुला बजार संचालन गर्न सहयोग गर्न सक्छ।

देशमा आर्थिक जागरणको लहर ल्याउन हामीले उद्यमी एवं व्यापारीलाई हेर्ने परम्परागत दृष्टिकोणमा परिवर्तन गर्न आवश्यक छ। यसै गरी उद्यमी एवं व्यवसायीहरुलाई कुन किसिमबाट सहयोग गर्न सकिन्छ त्यस तर्फ ध्यान दिन पनि त्यतिकै आवश्यक छ। हामीले उद्यमी एवं व्यवसायीहरुलाई प्रोत्साहिग गर्न सक्यौ भने मात्र देशमा आर्थिक क्रान्ति हुन्छ र नेपालबाट बाढी जस्तो समुन्द्रपार र खाडीका मुलुकहरुमा बगिरहेको जन शक्तिलाई देशमै रोकेर नया नेपाल निर्माणमा उपयोग गर्न सकिन्छ। खाडीका मुलुकको तातो हवा र अनेक किसिमका यातनाहरु बाट नेपालका होनहारहरुले विरान विदेशमा गर्नु पर्ने मृत्यु बरणलाई रोक्न सकिन्छ। छोरा छोरी रोजगारीका लागि विदेशतिर लागे पछि नेपाली आमा बाबुले भोग्नु पर्ने सन्तान बिछोडको पीडालाई कम पार्न सकिन्छ।

नेपालमा आर्थिक जागरण ल्याउन अति आवश्यक छ। प्रत्येक व्यक्ति आफ्नो स्थानको आर्थिक विकासमा जुट्न आवश्यक छ।

 

विश्वराज अधिकारी

akoutilya@gmail.com

Wednesday, July 1, 2026

 

Importance of Competition in Markets-Article-635

 उपभोक्ता हितका लागि प्रतिस्पर्धात्मक बजारको महत्व

उपभोक्ताको हितका लागि उपभोक्ताले खरीद गर्ने बजार प्रतिस्पर्धापूर्ण हुनु आवश्यक छ। अर्थात् उपभोक्ताले समान खरीद गर्ने बजारमा वस्तु र सेवा आपूर्ति एवं बिक्री गर्नका लागि आपूर्तिकर्ताहरूबीच प्रतिस्पर्धा हुनुपर्छ। बजारमा केवल एक वा दुई वा केही मात्र आपूर्तिकर्ता हुनुहुँदैन। बजारमा आपूर्तिकर्ताको एकाधिकार, द्वयाधिकार वा अल्पाधिकार हुनुहुँदैन। बजारमा आपूर्तिकर्ताहरूको सङ्ख्या जति ठूलो भयो, वस्तु र सेवा बिक्री गर्न उनीहरूबीच जति बढी तीव्र प्रतिस्पर्धा भयो, उपभोक्ता (खरीदकर्ता)हरूले त्यति नै बढी फाइदा पाउँछन्। यसविपरीत बजारमा आपूर्तिकर्ताहरूबीच तीव्र प्रतिस्पर्धा भएन, बजारमा केही मात्र आपूर्तिकर्ताहरूको उपस्थिति भयो भए भने उपभोक्ताहरू सोही अनुसार वस्तु एवं सेवा खरीद गर्दा बढी मूल्य भुक्तान गर्न बाध्य हुनुपर्छ। छोटकरीमा भन्ने हो भने बजारमा आपूर्तिकर्ताहरूबीच हुने प्रतिस्पर्धाले वस्तु एवं सेवाको मूल्य स्थिर राख्न वा कम पार्न महतवपूर्ण भूमिका खेल्ने गर्छ।     

उपभोक्ता (ग्राहक)हरूलाई आकर्षित गर्न आपूर्तिकर्ताहरूले बिक्री गर्ने वस्तु वा सेवाको मूल्यमा कमी ल्याउँदा, अर्को शब्दमा आपूर्तिकर्ताहरूबीच बिक्री गर्न तीव्र प्रतिस्पर्धा हुँदा उपभोक्ताहरूलाई फाइदा हुन्छ। बिक्रीको क्रममा ग्राहकहरूलाई आपूmतर्फ आकर्षित गर्न कम मूल्यमा वस्तु एवं सेवा उपलब्ध गराउन आपूर्तिकर्ताहरूबीच प्रतिस्पर्धा हुने भएकोले खरीदकर्ताहरूले वस्तु वा सेवा (प्रतिस्पर्धाका कारण) सस्तो मूल्यमा खरीद गर्न पाउने वातावरण सृजना हुन्छ। बजारमा बिक्री गर्नका लागि आपूर्तिकर्ताहरूबीच तीव्र प्रतिस्पर्धा हुनुपर्छ वा बजार प्रतिस्पर्धापूर्ण हुनुपर्छ भन्नेबारे चर्चा गर्नु पूर्व प्रतिस्पर्धा के हो र यो कति किसिमको हुन्छ त्यसबारे चर्चा गर्नु उपयुक्त हुनेछ।   

बजारमा धेरै खरीदकर्ता र एउटा मात्र आपूर्तिकर्ता (बिक्रेता) रहेको स्थिति एकाधिकारयुक्त बजारको अवस्था हो। एकाधिकारी बजार हो। यस्तो बजार पूर्णरूपमा एउटा मात्र आपूर्तिकर्ताको नियन्त्रणमा हुन्छ। उक्त आपूर्तिकर्ताले तोकेको मूल्य, सङ्ख्या र गुणमा वस्तु एवं सेवा खरीद गर्न खरीदकर्ता बाध्य हुनुपर्छ । खरिदकर्तासँग अर्को कुनै विकल्प हुँदैन।     

बजारमा धेरै खरीदकर्ता र केवल दुई मात्र विक्रेता रहेको स्थिति द्वयाधिकारी बजारको अवस्था हो।  द्वयाधिकारी बजार हो। यो बजार पनि पूर्णरूपमा केवल दुई आपूर्तिकर्ताहरूको नियन्त्रणमा हुन्छ। ती दुई आपूर्तिकर्ताले तोकेको मूल्य, सङ्ख्या र गुणमा वस्तु एवं सेवा खरीद गर्न खरीदकर्ता बाध्य हुनुपर्छ। खरीदकर्तासँग अर्को कुनै विकल्प हुँदैन।     

बजारमा धेरै खरीदकर्ता र केवल केही मात्र विक्रेता रहेको स्थिति अल्पधिकारी बजार अवस्था हो। अल्पाधिकारी बजार हो । यो बजार पनि पूर्णरूपमा केवल केही (सामान्यतया १० भन्दा कम) आपूर्तिकर्ताहरूको नियन्त्रणमा हुन्छ। ती केही आपूर्तिकर्ताले तोकेको मूल्य, सङ्ख्या र गुणमा वस्तु एवं सेवा खरीद गर्न खरीदकर्ता बाध्य हुन्छ । खरीदकर्तासँग अर्को कुनै विकल्प हुँदैन।     

विक्रेताहरूको सङ्ख्या पनि ठूलो भएको र क्रेताहरूको सङ्ख्या पनि ठूलो भएको तथा वस्तु तथा सेवाहरू बिक्री गर्न विक्रेताहरूबीच उच्च प्रतिस्पर्धा रहेको तथा कम मूल्यमा वस्तु वा सेवा उपलब्ध गराउने विक्रेता रोजीरोजी उनीहरूबाट खरीदकर्ताहरूले स्वतन्त्र किसिमबाट वस्तु वा सेवा खरीद गर्न पाउने स्थिति रहेको बजार प्रतिस्पर्धापूर्ण बजार हो। प्रतिस्पर्धापूर्ण बजारमा खरीदकर्ताहरू आफूले इच्छा गरेको (कम मूल्यमा उपलब्ध गराउने) विक्रेताहरूबाट वस्तु तथा सेवा खरीद गर्न स्वतन्त्र हुन्छन्। बजार आपूर्तिकर्ताहरूको नियन्त्रणमा हुँदैन।

बजारमा प्रतिस्पर्धा किन आवश्यक छ?   

उपभोक्ताहरूले वस्तु एवं सेवा खरीद गर्ने बजार प्रतिस्पर्धापूर्ण हुनुपर्छ। वस्तु एवं सेवा बिक्री गर्न आपूर्तिकर्ताहरूबीच तीव्र प्रतिस्पर्धा भएमा अनावश्यक लागत वा नियन्त्रण गर्न सकिने लागतमा कटौती गरेर वा कम मुनाफा मात्र प्राप्त हुने स्थितिमा पनि आपूर्तिकर्ताहरू वस्तु वा सेवा बिक्री गर्न तत्पर हुन्छन्। यसविपरीतको स्थिति भएमा, आपूर्तिकर्ता एक वा मात्र केही मात्र भएको स्थितिमा उनीहरूले तोकेको मूल्यमा वस्तु वा सेवा खरीद गर्न उपभोक्ता बाध्य हुनुपर्छ। अर्थात् बजारमा उत्पन्न हुने आपूर्तिकर्ताहरूबीचको तीव्र प्रतिस्पर्धाले वस्तु एवं सेवाको मूल्य तल झार्ने कार्य गर्छ। यो अवस्था वा कारणले गर्दा वस्तु एवं सेवाको मूल्य कम पारेर उपभोक्ताहरूले सस्तोमा वस्तु वा सेवा प्राप्त गर्ने वातावरण सृजना गर्न बजारमा प्रतिस्पर्धा हुन आवश्यक छ।  बजारमा आपूर्तिकर्ताहरूको सङ्ख्या वृद्धि गर्न, उनीहरूबीच तीव्र प्रतिस्पर्धा सृजना गर्न, स्थानीय वा केन्द्रीय सरकारले व्यापार स्थापना एवं सञ्चालन कार्यलाई जटिल होइन सजिलो पारिदिनुपर्छ। व्यक्तिहरूलाई व्यापारमा लाग्न प्रोत्साहित गर्नुपर्छ। सरकार स्वयंले पनि उद्यमीउत्पादन गर्नमा सक्रिय भूमिका खेल्नुपर्छ। देशको शिक्षा नीतिलाई उद्यमी उत्पादन गर्ने किसिमको तुल्याउनुपर्छ। व्यापार बाधाहरू कम वा समाप्त पार्दै व्यापारीहरूलाई व्यापार गर्ने सरल वातावारण सृजना गरिदिनुपर्छ।     

पूँजीवादी अर्थव्यवस्था भएका देशहरूले उपभोक्ताहरूको हितको संरक्षण गर्न बजारलाई प्रतिस्पर्धापूर्ण तुल्याउने प्रयास गरेका हुन्छन्। कम मूल्यका वस्तु एवं सेवा बिक्री हुने बजारहरूलाई प्रतिस्पर्धापूर्ण तुल्याएका हुन्छन्। यसविपरीत साम्यवादी वा समाजवादी अर्थव्यवस्था भएका देशहरूका बजारहरू प्रतिस्पर्धापूर्ण हुँदैनन्। सम्पूर्ण बजारमा, राष्ट्रिय बजारमा, केवल सरकारको नियन्त्रण हुन्छ । कतै पनि कुनै पनि बजारमा प्रतिस्पर्धा देखिंदैन। बजार एकाधिकारी हुन्छ।   

नेपालमा धेरै वस्तु एवं सेवाका बजारहरू अहिले पनि प्रतिस्पर्धापूर्ण हुन सकेका छैनन्। केही बजारहरूमा त अहिले पनि एकाधिकार वा द्वयाधिकार कायम छ। उदाहरणका लागि नेपालको ऊर्जा (पेट्रोलियम पदार्थ एवं जलविद्युत्) बजार प्रतिस्पर्धापूर्ण हुन सकेको छैन।      

अल्परूपमा, नेपालमा स्थानीय यातायात (बस, मिनीबस, माइक्रो बस, टेक्सी, टेम्पो, मोटरसाइकल) सेवा उपलब्ध गराउने सेवाप्रदायकहरूबीच प्रतिस्पर्धा भएको देखिएको छ । मुख्यगरी काठमाडौं उपत्यकामा याङ्गो, पठाओ, इन्ड्राइभजस्ता यातायात सेवाप्रदायकबीच (यातायात सेवा उपलब्ध गराउन) प्रतिस्पर्धा रहेकाले उपभोक्ताहरू, केही मात्रामा भएपनि सस्तोमा स्थानीय यातायात सेवा उपभोग गर्ने स्थितिमा रहेका छन् । माथि उल्लेख गरिएका स्थानीय यातायात सेवाप्रदायकबीच, केही मात्रामा भए तापनि, कम मूल्यमा यातायात सेवा उपलब्ध गराउने प्रतिस्पर्धा रहेको देखिन्छ । उपभोक्ताहरूको लागि यो सुखद स्थिति हो।     

उपभोक्ताहरूले सस्तोमा वस्तु एवं सेवा प्राप्त गर्न सक्ने वातावरण सृजना गर्न सरकारले बजारहरूलाई प्रतिस्पर्धापूर्ण तुल्याउनुपर्छ । बजारमा एकाधिकार, द्वयाधिकार वा अल्पाधिकारको स्थिति रहन दिनुहुन्न । यस्तो भएमा वा बजार प्रतिस्पर्धापूर्ण भएमा मात्र आपूर्तिकर्ता (उत्पादक)हरू अनावश्यक लागत नियन्त्रण गरेर सस्तोमा वस्तु तथा सेवा उपलब्ध गराउन बाध्य हुन्छन् । कम मुनाफा लिएर वस्तु एवं सेवा उपलब्ध गराउन बाध्य हुन्छन्।   

उपभोक्ताहरूले सस्तोमा वस्तु एवं सेवा पाउनका लागि उनीहरूले खरीद गर्ने बजार प्रतिस्पर्धापूर्ण हुन आवश्यक छ । सस्तोमा वस्तु एवं सेवा उपलब्ध गराउन बजार प्रतिस्पर्धापूर्ण हुनुपर्छ भन्ने यथार्थलाई उपभोक्ता हित संरक्ष्Fणको पूर्वशर्तको रूपमा लिनुपर्छ।

विश्वराज अधिकारी

akoutilya@gmail.com

प्रतीक दैनिकमा प्रकाशित: Friday, June 26, 2026

https://www.eprateekdaily.com/detail/99481 

Capitalism in Nepal: Article-634

 नेपालमा पूँजीवादको स्थिति

पूँजीवाद अहिले विश्वभरि निकै चर्चा र व्यापक प्रयोगमा छ। पूँजीवाद नेपालमा पनि निकै चर्चामा छ। नेपाली कम्युनिस्टहरूले पूँजीवादको अतिविरोध गर्ने र नेपालको सामाजिक जीवन र राष्ट्रिय राजनीतिमा कम्युनिस्टहरूको बलियो र प्रभावकारी पकड र प्रभाव भएकाले पूँजीवाद झनै चर्चामा रहन पुगेको छ। नेपालमा पूँजीवादप्रति कम्युनिस्टहरूको दुई किसिमको दृष्टिकोण रहेको पाइन्छ। 

एकथरि जो आफूलाई  खाँटी कम्युनिस्ट भन्न रुचाउँछन्, उनीहरू पूँजीवादको ‘प’सम्म सुन्न मन पराउँदैनन् अर्थतन्त्रमा पूँजीवादको प्रयोग त उनीहरूको लागि दूर देशको कुरा हो। परम्परावादी यी कम्युनिस्टहरू पूँजीवादलाई गाली मात्र गर्दैनन्, धनीहरूद्वारा गरीबहरूको चरम शोषण हुनुको मुख्य कारक पूँजीवादलाई नै मान्दछन्।  पूँजीवाद, गरीबहरूलाई कमजोर तुल्याउन उनीहरू माथि प्रयोग गरिने एक किसिमको हतियारको रूपमा लिन्छन्। यो भ्रमपूर्ण दृष्टिकोणबाट उनीहरू बाहिर आउन सकिरहेका छैनन्, विश्वका विभिन्न राष्ट्रहरूले पूँजीवादको प्रयोग गरेर मुलुक र जनताको आर्थिक जीवनमा व्यापक सुधार ल्याए तापनि। आफ्नो राष्ट्रलाई धनी तुल्याए तापनि। चीन र भारतले पूँजीवादबाट गरेको अभूतपूर्व आर्थिक प्रगतिलाई परम्परावादी कम्युनिस्टहरू मिथ्या मान्छन्। ती मुलुकका गरीबहरूको जीवनमा आएको सुधारलाई सकारात्मक तथ्यको रूपमा स्वीकार गर्नुको साटो त्यसलाई आर्थिक छल ठान्छन्। पूँजीवादप्रति एउटा समूहको यस किसिमको ज्यादै नकारात्मक दृष्टिकोण रहेकोले पनि यो वाद नेपालमा निकै चर्चित हुन पुगेको छ।     

अर्कोथरी, जो आफूलाई नरम कम्युनिस्ट भन्न रुचाउँछन्, कसैले आफूलाई जड सूत्रवादी नभनिदेऊन् भन्ने  चाहन्छन्, उनीहरू पूँजीवादको व्याख्या आफ्नै अनुकूलता अनुसार गर्छन्। पूँजीवादको महत्व बुझेर त्यसप्रति आकर्षित भएका पनि छन्। राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा पूँजीवादको प्रयोग गर्ने खोजेका छन्, तर मुलुकको आर्थिक विकासका लागि पूँजीवाद आवश्यक छ भन्ने कुरा खुलेर भन्न सकेका छैनन्। जनतालाई हामी पूँजीवादमा विश्वास राख्छौं भन्ने हिम्मत गर्न सकेका छैनन्। खासगरी एमाले र माओवादीले मुलुकको आर्थिक विकासका लागि पूँजीवाद अति नै उपयोगी हुने यथार्थ जनता माझ गएर भन्न सकेका छैनन्, उल्टो पूँजीवादको व्याख्या अनेक किसिमले गरेर त्यसलाई बुझ्न जटिल पारिदिएका छन्। यो अर्को कारण हुन पुगेको छ, नेपालमा पूँजीवाद चर्चामा रहनु र रहस्यको विषय बन्नुमा।      

अर्थव्यवस्थाको सन्दर्भमा, काङ्ग्रेसले भने अहिले, आफूलाई न समाजवादी पङ्क्तिमा उभ्याउन सकेको छ, न पूँजीवादी पङ्क्तिमा नै। २०४६ सालको राजनीतिक परिवर्तन पहिले भने काङ्ग्रेसले आफूलाई प्रस्टरूपमा समाजवादी भन्ने गथ्र्यो। अहिले काङ्ग्रेसले समाजवादी धार परित्याग गरेको छ, उसको आर्थिक कार्यक्रमहरूमा यो देखिएको पनि छ। आश्चर्यको कुरा त के छ भने काङ्ग्रेसले समाजवादी नीति परित्याग गरे तापनि हामी पूँजीवादमा विश्वास गर्छौं भनी जनतालाई प्रस्टरूपमा भन्ने हिम्मत गर्न सकेको छैन। २०४६ सालको राजनीतिक परिवर्तनपछि काङ्ग्रेसले प्रतिस्पार्धात्मक अर्थ व्यवस्थामा विश्वास गरे तापनि मुलुकको आर्थिक विकासका लागि पूँजीवाद उपयोगी मात्र होइन, अनिवार्य रहेको खुलेर भन्न सकेको छैन, ढुलमुलको स्थितिमा छ। काङ्ग्रेसका अर्थशास्त्रीहरूले पनि पूँजीवाद मुलुकको लागि उपयोगी छ, त्यस कारण यो आर्थिक दर्शनमा हामी विश्वास गर्छौं भनी खुलेर भन्न सकेका छैनन्। ठूलो अलमलमा छन्।   

मधेसवादी दलहरूले कस्तो किसिमको अर्थव्यवस्थामा विश्वास छ भन्नेबारे केही प्रस्ट पारेका छैनन्। न पूँजीवादप्रति उनीहरू सकारात्मक वा नकारात्मक स्थितिमा छन् भन्ने कुरा प्रस्ट पारेका छन्। अर्थव्यवस्थाको सन्दर्भमा मधेसवादी दलहरू अलमलभन्दा ढुलमुलको स्थितिमा छन्। मधेसवादी दलहरू तराई केन्द्रित भएका र तराई नेपालको अन्न भण्डार हुनुका साथै यहाँ उद्योग र व्यावसायिक प्रतिष्ठानहरू ठूलो सङ्ख्यामा रहेको हुनाले मधेसवादी दलहरूले पूँजीवादप्रति स्पष्ट धारणा राख्न अनिवार्य देखिन्छ। कुन किसिमको आर्थिक व्यवस्थाप्रति मधेसवादी दलहरूले विश्वास देखाउँछन् भन्ने कुराले तराईको अर्थ व्यवस्थामा मात्र होइन, सिङ्गो मुलुकको अर्थव्यवस्थामा नै प्रभाव पार्ने भएकोले उनीहरू अर्थव्यवस्थाप्रति स्पस्ष्ट हुन आवश्यक छ। हुनत वर्तमान स्थितिमा, मधेसवादी दलहरूको मधेस र राष्ट्रिय राजनीति, दुवैतिर प्रभाव ज्यादै कमजोर भएको देखिएको छ।     

विश्वका अनेक राष्ट्रहरूले पूँजीवादको प्रयोगद्वारा चमत्कारी किसिमले आफ्नो मुलुकको आर्थिक विकास गरेका छन्। पूँजीवादी अर्थव्यवस्था अँगालेर देशको उद्योग एवं व्यापारलाई प्रतिस्पर्धात्मक तुल्याएका छन्। अर्थतन्त्र प्रतिस्पर्धात्मक भएकोले औद्योगिक एवं उपभोक्ता वस्तुहरू  सस्तोमा उपलब्ध गराउन सक्षम भएका छन्। मुलुकमा ठूलो परिणाममा पूँजीको निर्माण गर्न सकेका छन्। युरोपले त पहिलेदेखि नै पूँजीवादी अर्थतन्त्र अँगालेको थियो, अहिले दक्षिण अमेरिकी र अफ्रिकी राष्ट्रहरूले पनि पूँजीवादी अर्थतन्त्र अँगाल्दै छन्, यो अर्थव्यवस्थाद्वारा मात्र राष्ट्रको आर्थिक विकास हुने टुङ्गोमा पुगेका छन्। तर नेपालमा, जहाँ मुलुकको आर्थिक विकास ज्यादै सुस्त गतिमा चलेको छ, जनता गरीबीसँग कठोर सङ्घर्ष गरिरहेका छन्, पूँजीवादको प्रयोगमा एक थरिबाट व्यापक विरोध भइरहेको छ भने अर्कोथरिले पूँजीवाद प्रस्टरूपमा अँगालेर, मुलुकको आर्थिक विकासका लागि पूँजीवाद आवश्यक छ भनी जनतालाई भन्ने हिम्मत गर्न सकिरहेको छैन।   

जुन पक्षहरूले पूँजीवादको विरोध गरिरहेको छ, उसले पूँजीवाद के कति कारणले  गरीब जनताको आर्थिक हितमा छैन, पूँजीवादले कसरी गरीब जनताको आर्थिक शोषण गर्छ, प्रस्टरूपमा भन्न सकेको छैन। अमूर्तरूपमा मात्र भनिरहेको छ–पूँजीवादले गरीबहरूको आर्थिक शोषण गर्छ। धनीलाई झन्झन् धनी पार्छ र गरीबलाई झन्झन् गरीब।  तर के कति कारणहरूले पूँजीवाद गरीबहरूका लागि घातक हो भन्ने कुरा प्रस्ट नपारी त्यतिकै गरीबहरूलाई पूँजीवादको विरोध गर्ने मनस्थितिमा पुर्याउनु राम्रो होइन। 

अर्कोतिर जनताले पनि पूँजीवादको विरोध गर्नेहरूसँग के कति कारणले पूँजीवाद समाजको आर्थिक उत्थानका लागि घातक हो भन्ने कुराको प्रस्टीकरण माग्न सकेको छैन। परम्परागतरूपमा कम्युनिस्ट नेताहरूले गरेको पूँजीवादको विरोधलाई जनताले अनुमोदन गर्दै आएको छ, पूँजीवादका दोष र गुणको सूक्ष्म किसिमले अध्ययन गर्नुको साटो। गरीब जनताले पूँजीवादको विरोधको नाराभित्र आर्थिक समृद्धिको सपना देखेको छ। तर मौजुदा विश्व परिस्थितमा पूँजीवादको विरोधबाट न जनताको आर्थिक जीवनस्तर माथि उठ्न सक्छ, न राष्ट्रको नै।   

अचानक राष्ट्रिय राजनीतिमा उदाएको राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले राष्ट्रको आर्थिक विकासको लागि पूँजीवाद अवलम्बन गर्ने भनी प्रस्टरूपमा उल्लेख गर्न सकेको छैन। तर यस पार्टीको आर्थिक विकासको ढाँचा हेर्दा पूँजीवाद अवलम्बन गर्ने तथ्य प्रस्टरूपमा देखिएको छ। र यस्तो हुनु नेपालको आर्थिक विकासको लागि हितकर पनि छ। रास्वपाले नेपालको आर्थिक विकासका  लागि निजी क्षेत्रलाई अति नै महत्व दिनुपर्छ। साना व्यवसायहरूको विकास एवं विस्तारमा जोड दिनुपर्छ।

विश्वराज अधिकारी

akoutilya@gmail.com

प्रतीक दैनिकमा प्रकाशित: Friday, June 19, 2026

https://www.eprateekdaily.com/detail/99339

Role of Private Sector in Nation's Economic Development-Article-633

 राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको विकासमा निजी क्षेत्रको भूमिका

राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको विकासमा सरकारको जति महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ त्यो भन्दा बढी महत्वपूर्ण भूमिका निजी क्षेत्रको हुन्छ । राष्ट्रको आर्थिक शरीरलाई स्वस्थ राख्ने कार्य निजी क्षेत्रले गर्दछ। यो कारणले गर्दा कुनै पनि राष्ट्रमा निजी क्षेत्रलाई अति नै महत्व दिइएको हुन्छ। निजी क्षेत्रको संवद्र्धन हुने वातावरण तयार पारिएको हुन्छ।

कुनै पनि राष्ट्रको आर्थिक विकासमा निजी क्षेत्रले दुई महत्वपूर्ण कार्यहरू गर्दछः पहिलो–देशमा रोजगार सृजना एवं विस्तार गर्ने तथा दोस्रो– राष्ट्रलाई धनी पार्ने। यो तथ्य बुझेका देशहरूले, मुख्य गरी पूँजीवादी देशहरूले, निजी क्षेत्रलाई धेरै महत्व दिएका हुन्छन्। निजी क्षेत्रको महतवपूर्ण भूमिकालाई स्वीकार गर्दै उनीहरूलाई कार्य (व्यापार, व्यवसाय, पेशा) गर्न सजिलो पारिदिएका हुन्छन्। यहाँसम्म कि (यदि) राज्यले निर्माण गरेको उद्योग– व्यापार सञ्चालनसम्बन्धी ऐन, कानूनले उद्योग–व्यापार सञ्चालनमा बाधा पुर्याउने गरेको छ भने त्यस्तो बाधा पुर्याउने ऐन, कानून सरकारले हटाउने (Deregulation) कार्य समेत गर्छ। त्यस्ता बाधक ऐन, कानूनहरू हटाउने कार्य गर्छन्। तर यसविपरीत समाजवादी तथा साम्यवादीहरूले देशको अर्थतन्त्रमा राज्यको भूमिका झन्झन् कसिलो पार्दै लान्छन्। निजी क्षेत्रलाई हतोत्साहित पार्छन्। गरीबलाई सहयोग गर्ने निहुमा निजी क्षेत्रलाई नियन्त्रित गरेर देश र जनतालाई झन् गरीब पार्ने कार्य गर्छन्। 

कुनै पनि राष्ट्रमा रोजगार सृजना एवं विस्तार गर्नमा निजी क्षेत्रको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ। यो त सर्वविदित कुरा हो। तर रोजगार सृजना एवं विकास गर्नमा सर्वाधिक महत्वपूर्ण भूमिका भने साना व्यापारीहरूको हुन्छ। साना व्यापारी भनेको कम पूँजी, प्रविधि र जनशक्ति प्रयोग गरेर व्यापार गर्ने व्यक्तिहरूको समूह भन्ने बुझिन्छ। सामान्यतया ५० भन्दा कम व्यक्ति कार्यरत व्यापार वा उद्योगलाई साना व्यापारीहरूले गर्ने उद्योग वा व्यापारको रूपमा लिन सकिन्छ।     

नेपालको सन्दर्भमा कुरा गर्ने हो भने सानासाना रेस्टुरा, सानासाना होटल, सानासाना पसल एवं व्यवसायहरू, साना साना उद्योगहरूलाई साना व्यापार तथा यसका सञ्चालकहरूलाई साना व्यापारीको रूपमा लिन सकिन्छ। यसैगरी विना कुनै संरचना सडकमा कुनै एक स्थानमा स्थिर भएर वा घुमेर व्यापार गर्ने व्यापारीहरूलाई पनि साना व्यापारीहरूको रूपमा लिन सकिन्छ। सडक व्यापारीहरूले गर्ने व्यवसाय ठूलो आम्दानीको लागि नभएर केवल जीवन निर्वाहको लागि गरिएको हुन्छ।   

नेपालमा रोजगार सृजना एवं विस्तार गर्नमा साना व्यापार, मुख्यगरी सडक व्यापारको महत्वपूर्ण भूमिका रहेको पाइन्छ। सडक व्यापार गर्न ठूलो लगानी गर्नु नपर्ने तथा कम पूँजी एवं सानो स्थान प्रयोग गरेर सडक व्यापार सञ्चालन गर्न सकिने हुनाले यो व्यापार नेपालमा लोकप्रिय मात्र छैन, यो व्यापारले रोजगार सृजना एवं विस्तार गर्नमा पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। राष्ट्रिय आय वितरणलाई सन्तुलित पार्न महत्वपूर्ण योगदान पु¥याएको छ। सडक व्यापारले गर्दा गरीबहरूको हातमा पनि आम्दानी पुग्ने वातावरण सृजना भएको छ।    

रोजगार सृजना एवं विस्तार गर्नमा, नेपालमा सडक व्यापारको भूमिका महत्वपूर्ण रहेकोले सरकारले साना व्यापार वा सडक व्यापारको संरक्षण गर्न तथा यो व्यापारलाई प्रोत्साहित गर्न आवश्यक छ। शहर र सडक सफा गर्ने बहानामा स्थानीय वा केन्द्रीय सरकारले सडक व्यापारीहरूलाई सडकबाट लखेट्ने कार्य गर्नुहुँदैन बरु उनीहरूलाई सडकमा तर व्यवस्थित किसिमले व्यवसाय सञ्चालन गर्ने वातावरण तयार पारिदिनु पर्छ। यस्तो गर्नु सरकारको दायित्व हो।     

सानो व्यापार वा सडक व्यापारको महत्वपूर्ण पक्ष के हो भने यो व्यापारले सरकारलाई प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्षरूपमा कम कर भुक्तान गर्छ तर रोजगार सृजना एवं विस्तार गर्न महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्छ। ठूलो मात्रामा रोजगार सृजना गरी गरीबी न्यूनीकरण गर्नमा सडक व्यापारको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ। यति मात्र होइन, राष्ट्रिय आय वितरणलाई ज्यादै असन्तुलित हुन नदिन सडक व्यापारले महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएको हुन्छ। संसारका अनेक ठूला ठूला शहरका सडकहरूमा पनि सडक व्यापारीहरूले व्यापार सञ्चालन गरेको देख्न सकिन्छ। तर सडक व्यापार भने व्यवस्थित किसिमले गरिएको हुन्छ।     

निजी क्षेत्रले राष्ट्रलाई आर्थिकरूपमा धनी पार्ने कार्य पनि गर्दछ। ठूला–ठूला व्यापार एवं उद्योगहरूले व्यापार सञ्चालनको क्रममा ठूलो परिमाणमा स्थानीय एवं केन्द्रीय सरकारलाई कर भुक्तान गर्दछन्। देशभित्र जति ठूलो सङ्ख्यामा उद्योग एवं व्यवसायहरू सञ्चालन भयो, जति बढी (ठूलो परिमाणमा) उनीहरूले सरकारलाई कर भुक्तान गरे, सोही अनुसार देश आर्थिक रूपमा बलियो हुन्छ। यस्तो स्थितिले गर्दा देशलाई धनी पार्नमा निजी क्षेत्रले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको हुन्छ। देशलाई धनी पार्न निजी क्षेत्रलाई, मुख्यगरी ठूला व्यापार एवं उद्योगहरूलाई, सरकारले संरक्षण गर्नुपर्छ। प्रोत्साहित गर्नुपर्छ। देशको आर्थिक समृद्धि निजी क्षेत्रका ठूला व्यापार एवं उद्योगसँग गाँसिएको हुनाले सरकारले निजी क्षेत्रलाई प्रोत्साहित गर्नुको विकल्प हुँदैन।     

व्यापार र व्यापारीहरूलाई हेर्न हाम्रो परम्परागत धारणामा अझै परिवर्तन आउन सकेको छैन। अझै पनि हामी व्यापारीहरूलाई मुनाफा उत्पादन गर्ने एक मेशीनको रूपमा लिन्छौं। राष्ट्रको आर्थिक उत्थानमा उनीहरूले पु¥याउने योगदानलाई बिर्सिदिन्छौं। साना वा सडक व्यपारीहरूले रोजगार सृजना गर्नमा महत्वपूर्ण योगदान पु¥याएका हुन्छन् भन्ने यथार्थलाई महत्व दिंदैनौं। यसैगरी ठूला वा धनी व्यापारीहरूले राष्ट्रलाई धनी पार्नमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेका हुन्छन् भन्ने कुरा सहजै स्वीकर गर्दैनौं। यथार्थमा राष्ट्रलाई धनी बनाउने कार्य ठूला व्यापारीहरूले गर्दछन्। ‘कर्पोरेट हाउस’ हरूले गर्छन्।   

राष्ट्रको अर्थतन्त्रलाई धनी बनाउन निजी क्षेत्रको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ। यस तथ्यलाई स्विकार्न हामीले ढिलो गर्नु हुँदैन। निजी क्षेत्र त्यो बलियो जग हो, जुन जगमाथि राष्ट्रको आर्थिक संरचना (अर्थतन्त्र) खडा भएको हुन्छ। नेपालमा पनि स्थानीय एवं केन्द्रीय सरकारले उद्योग एवं व्यापार सञ्चालन गर्दा बाधाका रूपमा प्रस्तुत हुने ऐन, कानून समाप्त पार्नुपर्छ। निजी क्षेत्रलाई व्यापार सञ्चालन गर्न अति सजिलो एवं अनुकूल वातावरण तयार पारिदिनुपर्छ। साथै निजी क्षेत्रले पनि पारदर्शी किसिमले उद्योग एवं व्यापार सञ्चालन गर्नुपर्छ। राज्य एवं जनतालाई ठग्ने कार्य गर्नुहुँदैन। जनतालाई गरीब पारेर आपूm धनी हुने सोच ठूला व्यापारीहरूले राख्नुहुँदैन। राज्य वा जनता गरीब भएमा ठूला व्यापारीहरूलाई लाभदायी व्यापार सञ्चालन गर्न सम्भव नहुने यथार्थ ठूला व्यापारीहरूले पनि बुझ्नुपर्छ।

विश्वराज अधिकारी

akoutilya@gmail.com

प्रतीक दैनिकमा प्रकाशित: Friday, June 12, 2026

https://www.eprateekdaily.com/detail/99226