Energy Production Must Be Cheaper For Eco Development-Article- 617

 ऊर्जा सस्तो नपारी आर्थिक विकास असम्भव

अहिलेको यो वैश्य युगमा ऊर्जा उद्योग एवं व्यापारको क्षेत्रमा मात्र होइन, हाम्रो दैनिक जीवनमा पनि अति आवश्यक तत्त्व हुन पुगेको छ। हामी बाथरूममा ऊर्जाको प्रयोग गर्छौं। भान्सा, बैठक, सुत्ने कोठादेखि अनेक स्थानहरूमा ऊर्जा प्रयोग गर्छौं। हाम्रो यातायात व्यवस्था त सम्पूर्णरूपमा ऊर्जामा नै निर्भर हुन पुगेको छ। एक किलोमिटेरसम्म पनि हामी हिंड्न सक्ने स्थितिमा छैनौं। हामीलाई सय पाइला हिंड्न पनि यातायातका अनेक साधनहरू चाहिन्छ।

हामी ऊर्जामाथि यति निर्भर हुन पुगेका छौं कि ऊर्जा भएन भने हाम्रो जीवन स्थिर रहने स्थितिमा छैन। अर्कोतिर, उद्योग र व्यापार ऊर्जाको अनुपस्थितिमा सञ्चालनसम्म गर्न सक्ने कल्पना गर्न सकिने स्थिति छैन। अहिले उद्योग, व्यापार स्थापना र सञ्चालनका लागि ऊर्जा पूर्व शर्त हुन पुगेको छ। त्यति मात्र होइन, उद्योगहरू सञ्चालन गर्न हामीलाई ठूलो मात्रामा ऊर्जा चाहिन्छ। विनाअवरोध, नियमित चाहिन्छ तर अफसोच! यतिका वर्ष बितिसक्दा पनि हामी ऊर्जा उत्पादनमा आत्मनिर्भर हुन सकेका छैनौं। आत्मनिर्भर त परको कुरा, ऊर्जाको आपूर्ति सुनिश्चित गर्न सकेका छैनौं। जलविद्युत्बाहेक पेट्रोलियम पदार्थका लागि हामी पूर्णरूपमा भारतमाथि आश्रित छौं। पेट्रोलियम पदार्थका लागि भारतमाथिको अति निर्भरता, बितेको पचास वर्षको अवधिमा पनि कम पार्न सकेका छैनौं।

उद्योग एवं व्यापारको विकास तथा विस्तार गरेर देशमा ठूलो मात्रामा रोजगार सिर्जना गर्न तथा यातायात व्यवस्था सस्तो पार्न हामीले ऊर्जाको क्षेत्रमा दुई महत्वपूर्ण कार्य अनिवार्य रुपले गर्नुपर्छ। पहिलो हो, देशलाई चाहिने आवश्यक ऊर्जा देशभित्रै, ठूलो मात्रामा उत्पादन गर्ने, दोस्रो ऊर्जा उत्पादन सस्तो पार्ने। यी दुई कार्य गरेर मात्र देशलाई समृद्ध पार्न सकिन्छ। जनताको क्रय शक्ति वृद्धि गर्न सकिन्छ। देशको गरीबी कम गर्न सकिन्छ। किनभने ऊर्जा आर्थिक विकासको मेरुदण्ड हो।

ऊर्जा सस्तो पार्न सके मात्र हामीले यातायात लागत कम पार्न सक्छौं। यातायात लागत कम भए मात्र वस्तु वा सेवाको मूल्य कम पार्न सक्छौं। महँगी नियन्त्रण गर्न सक्छौं। यसैगरी ऊर्जा सस्तो भए मात्र उत्पादन लागत कम गर्न सकिन्छ। उत्पादन लागत कम भएमा वस्तुको मूल्य स्वतः कम हुन पुग्छ। महँगी कम हुन जान्छ।

नेपालमा उत्पादन लागत र वितरण (यातायात) लागत चर्को हुनुको मुख्य कारण नै ऊर्जा महँगो हुनु हो। यातायातका लागि आवश्यक ऊर्जा (पेट्रोलियम पदार्थ) का लागि हामी लगभग पूर्णरूपमा भारतमाथि आश्रित छौं। भारतबाट हामीले ठूलो परिमाणमा पेट्रोलियम पदार्थ खरीद गर्छौं। त्यो पनि महँगोमा खरीद गर्छौं। यातायातका लागि आवश्यक ऊर्जा (पेट्रोलियम पदार्थ) को विकल्पको रूपमा हामीले जलविद्युत्को प्रभावकारी किसिमले उपयोग गर्न सकेका छैनौं।

पेट्रोलियम पदार्थ, जुन ठूलो मात्रामा हामीले भारतबाट खरीद गर्छौं, देशभित्र उत्पादन गर्न सक्ने स्थितिमा छैनौं। यो ऊर्जा (पेट्रोलियम पदार्थ) नेपालभित्र सस्तोमा उत्पादन गर्न सम्भव पनि छैन। साथै आजभोलि पेट्रोलियम पदार्थको उपभोगमा कमी ल्याउनुपर्छ भन्ने नारा पनि चर्को स्वरमा घन्किरहेको छ। पेट्रोलियम पदार्थको अत्यधिक प्रयोगले विश्व–वातावरणमा अति नराम्रो प्रभाव परेकोले यसको उपभोगमा तत्काल कमी ल्याउनुपर्छ भनेर पर्यावरणवादीहरूले जोडदार रूपमा, विश्वव्यापीरूपमा माग गरिहेका छन्।

सफा ऊर्जा (नवीकरणीय ऊर्जा) को प्रयोग गर्न र परम्परागत ऊर्जा (जसमा फोसिल इन्धनहरू समावेश छन्) मा कटौती मात्र होइन, भविष्यमा बन्दसमेत गर्न जोड दिइरहेका छन्। यस्तो स्थितिमा हामीले सौर्य ऊर्जा उत्पादनमा जोड दिन आवश्यक छ। चीन, संयुक्त राज्य अमेरिका, जर्मनी, फ्रान्स, नीदरल्यान्ड्स जस्ता देशहरूले यातायातका साधनहरूमा ठूलो परिमाणमा सौर्य ऊर्जा प्रयोग गरिरहेका छन्। नेपालमा ठूलो परिमाणमा सौर्य ऊर्जा उत्पादन गर्न सकिन्छ। र ठूलो परिमाणमा सौर्य ऊर्जा उत्पादन गरेर सस्तो एवं नियमित पनि पार्न सकिन्छ।

आजभोलि वायु ऊर्जाको उत्पादन एवं प्रयोग पनि ठूलो मात्रामा भइरहेको छ। चीन, संयुक्त राज्य अमेरिका, जर्मनी, ब्राजील, संयुक्त अधिराज्य, भारत, स्पेन, क्यानाडा, फ्रान्स र स्वीडेन क्रमशः विश्वका सर्वाधिक वायु ऊर्जा उत्पादन र प्रयोग गर्ने राष्ट्रमा पर्दछन्। नेपालका मुख्यतः पहाडी क्षेत्रहरूमा ठूलो परिमाणमा वायु ऊर्जा उत्पादन गर्न सकिन्छ। बढी हावा चल्ने स्थानमा वायु ऊर्जा ठूलो परिमाणमा उत्पादन गर्न सकिन्छ। जोमसोम, कालीगण्डकी उपत्यका, सगरमाथा क्षेत्र, कागबेनी, लुक्ला, मनाङ सारांगकोटजस्ता क्षेत्रहरूमा वायु ऊर्जा उत्पादन गर्ने पर्याप्त अवसर छ।

नेपालमा अहिले जलविद्युत् ठूलो परिमाणमा उत्पादन भइरहेको छ। यो अति सुखद कुरा हो। तर जलविद्युत् उत्पादन हामीले अहिले पनि सस्तो र सर्वसुलभ बनाउन सकेका छैनौं। हामीले जलविद्युत्को उत्पादन लागत कम गरेर यसको मूल्य कम पार्न सकेका छैनौं। गरीब वा विपन्न परिवारले पनि ठूलो मात्रामा विद्युत् उपयोग गर्न सक्ने स्थिति ल्याउन सकेका छैनन्।

जलविद्युत् उत्पादनको क्षेत्रमा हाम्रो चुनौती भनेको ज्यादै सस्तोमा जलविद्युत् उत्पादन गर्न न सक्नु र यसको मूल्य, जुन उपभोक्ताहरूले भुक्तान गर्छन्, कम पार्न नसक्नु हो। यो कुरा दोहर्याइरहनुपर्दैन कि नेपाल, जलविद्युत् उत्पादन सम्भावनाको हिसाबले, ब्राजीलपछि विश्वको दोस्रो ठूलो देश हो।

नेपालमा उद्योग एवं व्यापारको विकास एवं विस्तार गरेर देशलाई धनी पार्ने अभियान चलाउनका लागि हामीले दुईवटा काम अनिवार्यरूपमा गर्नैपर्ने हुन्छ। ती दुई कार्यहरू हुन् – पहिलो ऊर्जा (पेट्रोलियम पदार्थ) का लागि भारतमाथिको अति निर्भरता कम पार्दै लाने र लामो अवधिपछि शून्यमा झारेर समाप्त नै पार्ने, दोस्रो, स्वदेशमा उत्पादित ऊर्जा उत्पादन सस्तो पार्ने। सस्तो पनि त्यो स्तरसम्म पार्ने कि गरीब परिवारहरूले पनि ऊर्जा सहजै उपयोग गर्न सक्ने स्थिति होस्।

ऊर्जा आर्थिक विकासको मेरुदण्ड हो। देशभित्र ऊर्जा उत्पादन सस्तो र यसको खरीद मूल्य पनि सस्तो नपारी आर्थिक विकास सम्भव हुन सक्दैन। आर्थिक विकास गर्नका लागि ऊर्जा, कुनै पनि शर्तमा, सस्तो पार्नैपर्छ। विश्वका अनेक धनी राष्ट्रहरू, जसले ठूलो परिमाणमा ऊर्जा उपयोग गर्छन्, सस्तोमा ऊर्जा उत्पादन गर्न सफल भएका छन्। जनतालाई सस्तोमा ऊर्जा उपलब्ध गराउन सक्षम भएका छन्। चीन, संयुक्त राज्य अमेरिका, भारत, रूस र जापान क्रमशः विश्वका पहिलो र पाँच बढी ऊर्जा उपयोग गर्ने राष्ट्र हुन्। ऊर्जा एक किसिमले आर्थिक विकासको सूचकाङ्क पनि हो। अत्यधिक ऊर्जा प्रयोग हुने राष्ट्रमा आर्थिक गतिविधि उच्च स्तरमा हुन्छ।

नेपालको समृद्धि ऊर्जासँग प्रत्यक्षरूपमा जोडिएको छ। हामीले आर्थिक विकासको गतिलाई तीव्रता दिन ऊर्जा उत्पादन लागत कम पारेर ऊर्जाको मूल्य कम पार्नैपर्छ।

विश्वराज अधिकारी

akoutilya@gmail.com

प्रतीक दैनिकमा प्रकाशित: Friday, February 13, 2026

https://www.eprateekdaily.com/detail/97094# 

Upcoming General Election: Lack of Economic Agenda-Article-616

 आगामी निर्वाचन: आर्थिक मुद्दाहरूको खडेरी

यो आलेख तयार पारिरहँदा नेपालमा निवार्चन हुन अब एक महिना मात्र बाँकि छ। यसै अनुसार, निवार्चन जति जति नजिकिँदै छ दल र एवं उम्मेदवारहरूले, आआफ्नो पक्षमा प्रचार प्रसार पनि सोही अनुसार तिब्र पार्दै लगेका छन्। आफूतिर आकर्षित गर्न वा मतदाताहरूले उनीहरूलाई नै मत दिउन भनेर, अनेक मतदाताहरूलाई विभिन्न किसिमका सुविधा, सेवा उपलब्ध गराउने तर मत नदिएमा यस किसिमको संकट वा समस्याको उनीहरूले सामना समेत गर्नु पर्ने भनी प्रत्यक्ष एवं अप्रत्यक्ष रुपमा सचेत पनि गराइ रहेका छन्। अर्को शब्दमा भन्ने हो भने धम्क्याइ रहेका पनि छन्। आफ्नो दल विजयी नभएमा, खास गरी केही अन्य दलहरू विजयी भएर सरकार बनाउने स्थितिमा पुगेमा, नेपाल युक्रेन हुने, नेपालको अस्तित्व नै संकटमा पर्ने, देशको अस्तित्व नै समाप्त हुने, नेपाल अन्तरार्ष्ट्रिय शक्ति केन्द्रहरूको खेल मैदान हुने जस्ता कृत्रिम भय मतदाताहरूलाई देखाइ रहेका छन। यति मात्र होइन, आफ्नो प्रतिपक्षी दल बा उम्मेदवारहरूलाई असक्षम, आयोग्य एवं बेइमान देखाउन इन्टरनेट, सामाजिक सञ्जाल एवं आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्सको चरम दुरुयोयो गरिरहेका छन। यहाँसम्म जसको आलोचना गर्ने हो उसलाई नांगो छ भनी देखाउन आफू सम्पूर्ण रुपमा नांगो हुन पनि बाँकि राखेका छैनन्। र सर्वाधिक अचम्मकको कुरा, आफू सर्वाङ्ग नांगो भएको पत्तो सम्म पनि पाइ रहेका छैनन।  

अहिलेको चुनावी वातावरणको मूल्यांकन गर्दा, आगामी निर्वाचनका लागि जनतालाई भन्ने खास खास आर्थिक मुद्दाहरू दलहरूसङ्ग रहेको पाइएको छैन। आर्थिक मुद्दाहरू नभएको कारणले गर्दा दलहरूले केवल गालीलाई नै चुनावको प्रमुख मुद्दा बनाएको देखिन्छ। र आफ्ना विरोधीहरूलाई गाली गर्नमा नेकपा एमाले अग्र पङ्क्तिमा रहेको पाइन्छ। एमालेका नेता एवं अध्यक्ष खड्गप्रसाद ओलीले विरोधीहरूलाई गाली गर्न, गालीमा नै विद्यावारीधी गरे जस्तो सर्वत्र अनुभूत भएको छ। यति सम्म तल्लोस्तरमा ओर्लेर उनले आफ्ना विरोधीहरूलाई गाली गरिरहेका छन कि जुन सार्वजनिक रुपमा भन्न सम्म गार्यो हुन्छ। परिवारमा बसेर त्यसबारे कुरा गर्न समेत गार्हो हुन्छ। पछिल्लो समयमा गाली गर्न उनले अनेक अमर्यादित शब्दहरू प्रयोग गरेका छन त्यस मध्ये एक अति नै आपत्तिजनक समेत पनि छ। उनले विरोध वा गालीका लागि अथवा भनौ आफ्नो प्रतिपक्षीलाई असक्षम दर्शाउन ‘बतासे अण्डा’ शब्दको प्रयोग गरेका छन। प्रतिपक्षीलाई बतासे अंडा भनेक छन्। बतासे अण्डाको अर्थ हो भाले र पोथीको सम्पर्क नभएर जन्मेको अंडा। अप्राकृतिक अंडा। अनुपयोगी अंडा। यो विषय यौनको विषय हो। यो अति नै अमर्यादित विषय हो।

एक राजनीतिक दलको अध्यक्ष एवं पूर्व प्रम भइसकेको व्यक्तिले यस्तो अमर्यादित, असभ्य शब्दको प्रयोग गर्नु हुँदैन। सामान्य व्यक्तिले समेत पनि हुँदैन।  आउने पीढीले पूर्व पीढीबाट धेरै कुराहरू सिक्छ। सिकाइको प्रकृया नै यस्तै किसिमको हुन्छ। माथिबाट तल सर्छ। अग्रजहरूबाट अनुजहरुले सिक्ने हो। आउने पीढीले के ओलीबाट यस्तै गाली गलौज गर्न सिक्ने हो? आउने पीडीले आफ्नो विरोधीहरूलाई पराजित गर्न के यस्तै गालीहरू भन्ने हो? यो एक यक्ष प्रश्न हो। ओली र एमालेलाई आउने समयले यो यक्ष प्रश्न निरन्तर गरिनै रहने छ।

अन्य दलहरूको स्थिति पनि एमाले अध्यक्ष ओलीकोझै छ। तर ओली जति भने होइन। अन्य दल एवं तिनका नेताहरूले पनि चुनाव आफ्नो एवं आफ्नो दलको प्रचार गर्न गाली गलौजको व्यापक प्रयोग गरिरहेका छन। अनेक अशिष्ठ र मर्यादाहीन शब्दहरूको प्रयोग गरिरहेका छन्।  

यो चुनावमा जनतालाई भन्ने आर्थिक मुद्दाहरू के राजनीतिक दलहरुसङ्ग नभएकै हो? आफू तथा आफ्नो दल विजयी भएर सरकार बनाउने स्थिति भएमा यी क्षेत्रहरूमा आर्थिक सुधार गर्ने छौ भनी जनतालाई भन्ने खास सन्देशहरू के दल तथा तिनका नेताहरूसङ्ग नभएकै हो? यस्तो किसिमको अर्थ नीति अबलम्बन गर्ने छौ भनी भन्ने धारणा नभएको हो?   

एमाले, नेका लगायत अन्य दलहरू राष्ट्रले लिने आर्थिक नीतिबारे स्पष्ट हुन सकेका छैनन। राष्ट्रको आर्थिक विकासको लागि कस्तो अर्थ नीति अबलम्बन गर्ने भनी जनतालाई स्पष्ट रुपमा भन्न सकेका छैनन। एमाले र नेका त अहिले पनि दोधारमा छन। उनीहरूले लिइँदै आएको र भन्दै आएको ‘समाजवाद’ बारे उनीहरू स्पष्ट हुन सकेका छैनन।

उदार अर्थ नीति र खुला बजार बारे आफ्नो के धारण हो दलहरूले स्पष्ट रुपमा जनतालाई भन्नु पर्छ। कुनै पनि दलले राष्ट्रको आर्थिक विकासको लागि समाजवादी अर्थ व्यवस्था अबम्बन गर्ने हो वा खुला बाजर एवं उदार अर्थ नीति अबल्मबन गर्ने हो मतदातालाई भन्नु पर्छ। प्रस्ट पार्नु पर्छ। जनतालाई भ्रममा राख्नु हुँदैन। आफूले भोट दिने राजनीतिक दललको अर्थ नीति कस्तो हो, के हो, जनताले प्रष्ट रूपमा बुझ्नु पाउनु पर्छ। आफूले मत दिने राजनीतिक दलका आर्थिक योजना, कार्यक्रम तथा रणनीतिहरू के के हुन मतदाताले थाहा पाउनु पर्छ।

समाजवादलाई राष्ट्रिय अर्थ व्यवस्थाका केही क्षेत्रमा लागु गर्न सकिएता पनि समाजवादलाई राष्ट्रिय अर्थ व्यवस्थाको रुपमा लिन सकिंदैन। राष्ट्रिय अर्थ व्यवस्थाको रुपमा समाजवाद संसारभरिमा नै असफल भइसकेको व्यवस्था हो। यो व्यवस्थाले कुनै राष्ट्रलाई धनी पारेको देखिएको छैन। उल्टो झन झन गरिब पार्दै लगेको देखिएको छ। कार्ल मार्कस र लेलिनको समयमा उपयुक्त रहेको समाजवादी अर्थ व्यवस्था सदा का लागि उयुक्त हुन सक्दैन। हरेक कुराको आयु हुन्छ। अहिलेको, यो समयमा, यो वैष्य युगमा समाजवादको कुनै अर्थ छैन। समाजवादबाट देशको अर्थ तन्त्रको विकास सम्भव छैन। तर नेका र एमाले दुबैले देशको अर्थतन्त्रको विकासको लागि समाजवादलाई उपयुक्त देखिरहेका छन। हुनत नेकका केही अर्थ शास्त्री, अर्थविज्ञ एवं नेताहरूले खुला बजार अवधारणालाई स्वीकार गरेर प्रयोग समेत गरेको देखिएको छ।

वर्तमान युगमा राष्ट्रको आर्थिक विकासका लागि कुनै पनि राष्ट्रले खुला बजार र उदार अर्थ नीति लिनुको विकल्प छैन। कुनै पनि राष्ट्रले देशको आर्थिक विकासका लागि राष्ट्रिय अर्थ व्यवस्थालाई उदार पार्नु नै पर्छ। बजार खुला गर्नु नै पर्छ। बजारमा प्रतिस्पर्ध सृजना गर्नु पर्छ। निजी क्षेत्रलाई स्वतन्त्र रुपमा कार्य गर्न दिनु पर्छ। व्यापारीहरूलाई धन आर्जन गर्न, लगानी गर्न, व्यापार विस्तार गर्न छुट दिनु पर्छ। यो वा त्यो बहानाम सरकारले व्यापारीहरूमाथि अंकुस लगाउने कार्य गर्नु हुँदैन।

समाजवादले राष्ट्रिय अर्थ व्यवस्थमा सरकार वा राज्यको भूमिका नियन्त्रणकारीको रुपमा स्थापित गराउँ छ। बजारलाई प्रतिस्पर्धापूर्ण तुल्याउनुको सट्टा अनेक हस्तक्षेप गर्न तत्पर हुन्छ। अर्को शब्दमा, समाजवादले शासकहरूको संरक्षण गर्न केवल उनीहरूको वरपर घुम्ने काम गर्छ। शासकहरूलाई बलियो पार्छ। र गरिबहरूलाई झन गरिब पार्छ।

उदार अर्थतन्त्रमा सरकार वा राज्य नियन्त्रणकारी होइन, एक सहजकर्ताको रुपमा उपस्थित हुन्छ। यहाँसम्मका उद्योग एवं व्यापारको विकास एवं विस्तार गर्न बाधक रहेका अनेक ऐन, कानून खारेज (Deregulation) गर्न तयार हुन्छ। उदार अर्थतन्त्र (यदि इमान्दारीपूर्वक कार्यान्वयन गरिएको छ भने) व्यापारीहरूको परिपरि घुम्छ र व्यापारीहरूलाई अनेक सुविध प्रदान गरेर जनताको हितमा काम गर्न बाध्य पार्छ। व्यापारीहरूबाट प्राप्त रकम (कर) गरिबको हितमा खर्च गर्छ।

दलहरू अर्थ नीतिको बारेमा स्पष्ट हुन आवश्यक छ। उनीहरूले कस्तो किसिमको अर्थ तन्त्र, समाजवादी वा उदार अर्थ तन्त्र अबलम्बन गर्ने हो जनतालाई स्पष्ट पार्न आवश्यक छ। दलहरूले आफ्ना आर्थिक मुद्दाहरु, आर्थिक सुधारका कार्यक्रमहरू बारे जनतालाई भन्न आवश्यक छ।

वर्तमान, चुनावी परिदृश्य भने अनौठो हुन पुगेको छ। जनतालाई आफू तर्फ आकर्षित गर्न दलहरू, दलका नेताहरू, दलका कार्यकर्ताहरू जनताको घर दैलौमा अनेक किसिमका आर्थिक मुद्दाहरू लिएर पुगिरहेका छैनन। सहर सहर, गाउँ गाउँमा पुगेर उनीहरूको समस्याबारे सोधि रहेका छैनन। गरिरहेका छन के भने, सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गरेर एकले अर्कोलाई अनेक किसिमका गाली गरि रहेका छन। जनताको समास्यहरू अवगत गर्नुको सट्टा गालीमा अनेक किसिमका अध्ययन, अनुसन्धान गरिरहेका छन। कसरी प्रभावकारी किसिमले गाली गरेर मतदाताहरूलाई आफ्नो पक्षमा पार्न सकिन्छ त्यसै विषयमा लीन हुन पुगेका छन्।

विश्वराज अधिकारी

akoutilya@gmail.com

प्रतीक दैनिकमा प्रकाशित: Friday, February 6, 2026   

Nepal: Development of Tourism and It's Development-Article- 615

 पर्यटन उद्योगको महत्त्व र विकास

नेपालले अब पर्यटन उद्योगलाई आर्थिक विकासको केन्द्र मान्नुपर्छ। यस क्षेत्रको विकासका लागि अनेक लघु एवं दीर्घकालीन योजना, नीति तथा कार्यक्रमहरू निर्माण गर्नुपर्छ। नेपालका लागि पर्यटन क्षेत्र मात्र एक यस्तो उद्योग एवं व्यापारको क्षेत्र हो जहाँ पर्यटन क्षेत्रका व्यवसायीहरूले साना–ठूला तथा जटिल किसिमका प्रतिस्पर्धाहरूको सामना गर्नुपर्दैन। अर्को शब्दमा भन्ने हो भने पर्यटन क्षेत्रमा नेपाललाई पूर्ण लाभ प्राप्त छ।

पूर्ण लाभ भनेको के हो, त्यस शब्द वा भनाइको अर्थ हेरौं। अर्थशास्त्रको भाषामा पूर्ण लाभ भनेको कुनै पनि देशले प्राप्त गरेको त्यस्तो आर्थिक क्षमता वा कुशलता हो जस अन्तर्गत त्यस देशले कुनै खास किसिमको वस्तु वा सेवा अन्य राष्ट्रभन्दा कुशलतापूर्वक उत्पादन गर्न सक्छ। त्यो खास किसिमको वस्तु वा सेवा अन्य देशहरूले जति स्रोत–साधन प्रयोग गरेर उत्पादन गर्छ, त्यस देशले त्यतिकै स्रोत एवं साधन प्रयोग गरेर कुशलतापूर्वक उत्पादन गर्न सक्छ।

यो भनाइको अर्थ के हो भने कुनै क्षेत्रमा पूर्ण लाभको स्थिति प्राप्त गरेको राष्ट्रले अन्य राष्ट्रभन्दा त्यस क्षेत्रमा कुशलतापूर्वक वस्तु वा सेवा सस्तो (अन्य राष्ट्रहरूभन्दा) मा उत्पादन गर्न सक्छ। नेपाललाई पर्यटन उद्योगमा, प्राकृतिक एवं सांस्कृतिक कारणले पूर्ण लाभको स्थिति प्राप्त छ। कसरी? यसबारे केही उदाहरणसहित चर्चा गरौं।

प्रकृतिले नेपाललाई अनेक किसिमका निधिहरू दिएको छ। अनेक हिम नदीहरू दिएको छ। अनेक अग्ला हिमाल एवं पहाडहरू दिएको छ। विशेष किसमको मौसम दिएको छ। नेपालमा धेरै अग्ला अग्ला शिखरहरू छन्। विश्वको सर्वाधिक अग्लो शिखर (सगरमाथा) नेपालमै छ। विश्वका अनेक देशका नागरिकलाई पर्वतारोहण एवं पर्वत–पर्यटनको अवसर प्रदान गरेर नेपालले राम्रो आम्दानी प्राप्त गर्न सक्छ। पर्वत–पर्यटनका लागि नेपालले अनेक मुलुकसँग प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्दैन। नेपालमा अनेक किसिमका संस्कृति एवं परम्पराहरू छन्। ती संस्कृति एवं परम्पराहरू विदेशी पर्यटकहरूलाई अवलोकन गराएर पनि नेपालले पर्यटन क्षेत्रबाट राम्रो आय प्राप्त गर्न सक्छ। मौलिक संस्कृति एवं परम्परा विदेशी पर्यटकहरूलाई अवलोकन गराउन नेपाली व्यवसायीहरूले विदेशका व्यवसायीहरूसँग प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्दैन।

लुम्बिनी, पशुपतिनाथ, जानकी मन्दिरजस्ता विश्व प्रसिद्ध धार्मिक स्थलहरू नेपालमा छन्। यसबाहेक मुक्तिनाथ, देवघाट, चतराधाम, गढीमाई जस्ता अनेक धार्मिक स्थलहरू पनि छन्। अनेक किसिमका सेवा एवं सुविधा उपलब्ध गराएर धार्मिक पर्यटकहरूलाई नेपालतर्फ सजिलै आकृष्ट गर्न सकिन्छ। विदेशी पर्यटकहरूबाट नेपालले राम्रो आम्दानी प्राप्त गर्न सक्ने स्थिति छ। नेपालमा पर्यटनका लागि आवश्यक अनेक पूर्वाधारहरू छन्। असङ्ख्य पर्यटनस्थलहरू पनि छन्।

यी पर्यटन क्षेत्रहरूको उपयोग गरेर ठूलो मात्रामा रोजगार सृजना गर्न सकिन्छ। गरीबहरूको हातमा पनि आम्दानी पुर्याउन सकिन्छ।। गरीबी कम पारेर राष्ट्रलाई समृद्धिको दिशातर्फ अग्रसर गराउन सकिन्छ।

नेपालले पर्यटन उद्योगलाई महत्त्व दिनुका अन्य कारणहरू पनि छन्। ती कारणहरूको पनि चर्चा गरौं। वर्तमान विश्व परिस्थिति ज्यादै जटिल छ। अनेक किसिमका अनिश्चितताले गर्दा विश्व परिस्थिति अहिले ज्यादै जटिल हुन पुगेको हो। वर्तमानमा विश्वका अनेक राष्ट्रहरू, यहाँसम्म कि शक्तिशाली राष्ट्रहरू पनि, परोक्ष एवं प्रत्यक्ष युद्धमा संलग्न भएका छन्। युद्धहरू केवल दुई पक्षीय मात्र नभएर बहुपक्षीय रूपमा भइरहेका छन्।

एउटै राष्ट्र अर्को एक राष्ट्रको कहिले शत्रु हुन पुग्छ कहिले मित्र हुन पुग्छ। अहिले राष्ट्रहरूसँग वैचारिक स्थिरता छैन। राष्ट्रहरूले समय अनुसार आफ्नो फाइदा अनुसार आफ्नो राष्ट्रिय अर्थ नीतिमा पूर्वानुमान गर्न नसकिने गरी परिवर्तन गरिरहेका छन्।

केही राष्ट्रले आफ्नो आर्थिक क्षमतालाई घातक हतियारको रूपमा प्रयोग गरिरहेका छन्। यस्तो स्थितिले गर्दा विश्व व्यापार वा अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार अति नै जोखिमपूर्ण हुन पुगेको छ। खासगरी वस्तु आयात, निर्यात जोखिमपूर्ण बन्न पुगेको छ।

विश्वका अनेक राष्ट्र अहिले वस्तु एवं सेवा उत्पादनको क्षेत्रमा आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स प्रयोग गर्न सक्ने स्थितिमा पुगिसकेका छन्। संयुक्त राज्य अमेरिका, चीन, जर्मनी, जापान, सिंगापुर, फ्रान्स, द. कोरिया आदिले सेल्फ ड्राइभिङ कारको परीक्षणसमेत गरिसकेका छन्। अमेरिकामा सेल्फ ड्राइभिङ कारको व्यापारिक प्रयोगसमेत पनि भइसकेको छ। नेपालको सन्दर्भमा भन्ने हो भने हामी प्रथम त विज्ञान एवं प्रविधिको क्षेत्रमा ज्यादै पछाडि छौं नै, दोस्रो हाम्रो भूबनोटले पनि हामीलाई धेरै कुरा (जस्तै सेल्फ ड्राइभिङ कारको प्रयोग) गर्न दिंदैन। अर्थात् हामी वस्तु उत्पादनको क्षेत्रमा, उच्च प्रविधिको प्रयोग गरेर विभिन्न किसिमका वस्तुहरू सस्तोमा उत्पादन गर्न सक्ने स्थितिमा छैनौं। खास किसिसमका वस्तुहरू उत्पादन गर्न सक्ने स्थितिमा छैनौं।

यो स्थितिले गर्दा पनि, विज्ञान र प्रविधिको क्षेत्रमा हामी पछाडि रहेको कारणले पनि, पर्यटन हाम्रो लागि सुरक्षित स्थान हुन पुग्दछ। कम जोखिम भएको र शून्य (लगभग) बराबर प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्ने क्षेत्र हुन पुग्दछ। विज्ञान र प्रविधिको क्षेत्रमा उच्च विकास गरेर चीन र भारतभन्दा पनि सस्तोमा अनेक वस्तुहरू उत्पादन गरेर हामीले चीन र भारतलाई अनेक वस्तुहरू बिक्री गर्न सक्ने वर्तमान स्थितिमा सम्भव छैन।

सस्तोमा वस्तु उत्पादन गर्न सक्ने क्षमता राख्ने चीनले अहिले आफ्नो बजार, सस्तोमा उत्पादन गरेको कारणले, विश्वभरि नै विस्तार गरेको छ। यस्तै स्थिति भारतको पनि छ। भारत पनि अहिले सस्तोमा वस्तु उत्पादन गर्ने राष्ट्रहरूको श्रेणीमा पर्दछ। भारतीय वस्तुहरू, सस्तो भएकै कारणले गर्दा, विश्वका अनेक राष्ट्रका प्रमुख बजारहरूमा देख्न सकिन्छ। हामीले केही मौलिक वस्तुहरू जस्तै, धातुका सामान, पस्मिना, चाउचाउ, जटिबुटी आदि विश्वका अनेक बजारमा बिक्री गर्न सक्छौं तर ज्यादै थोरै परिमाणमा। विश्व बजारमा थोरै परिमाणमा वस्तुहरू बिक्री गरेर ठूलो लाभ प्राप्त गर्न सकिंदैन।

 ग्लोबल वार्मिङले पनि अहिले अन्तराष्ट्रिय व्यापारलाई प्रतिकूल प्रभाव पारिरहेको छ। धनी राष्ट्रहरूले परम्परागत वा जीवाश्म ऊर्जा (Fossil Fuel)  सफा ऊर्जा भन्दा अति सस्तो भएकोले यो ऊर्जाको प्रयोग उच्च स्तरमा गरिरहेका छन्। परम्परागत ऊर्जाको अति प्रयोगले गर्दा पृथ्वीको तापक्रम बढ्ने क्रममा छ। पृथ्वीको बद्दो तापक्रमले प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्षरूपमा विश्व व्यापारलाई प्रभाव पार्ने स्थिति छ।

सङ्क्षिप्तमा भन्ने हो भने वस्तु व्यापारको सन्दर्भमा, निर्यात व्यापारबाट वा अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारबाट नेपालले राम्रो फाइदा लिन सक्ने स्थिति छैन। यो कारणले गर्दा पनि हामीले केवल श्रम बिक्री गरेर आम्दानी प्राप्त गर्नुपर्ने स्थिति उत्पन्न भएको हो। हो, यो कारणले नै लाखौंको सङ्ख्यामा नेपाली युवाहरू रोजगारका लागि विश्वका अनेक राष्ट्रमा पुग्नुपरेको हो।

हामी अहिले वस्तु होइन, केवल श्रम मात्र निर्यात गर्न सक्ने स्थितिमा छौं। श्रम मात्र बिक्री गर्न सक्ने स्थितिमा छौं। हाम्रो देशको अर्थ व्यवस्था अहिले रेमिट्यान्समाथि निर्भर छ। अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा केवल श्रम बिक्री गरेर कुनै पनि राष्ट्र बाँच्न खोज्नु भविष्यमा आफ्नो अस्तित्व आफैंले समाप्त पार्ने बाटोतर्फ अग्रसर हुनु हो। अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा केवल श्रम मात्र बिक्री गरेर देशको अर्थ व्यवस्था सबल पार्न सकिंदैन, उल्टो कमजोर पार्ने कार्य हुन पुग्छ।

संयुक्त राज्य अमेरिका, स्पेन, संयुक्त अधिराज्य, फ्रान्स, इटाली, युनाइटेड अरब इमिरेट्स, टर्की, अस्ट्रेलिया, क्यानाडा, थाइल्यान्ड, साउदी अरेबिया, जर्मनी, चीन, भारत, मेक्सिको, मकाउ, पोर्चुगल, अस्ट्रिया, सिंगापुरजस्ता राष्ट्रहरूमा ठूलो सङ्ख्यामा पर्यटकहरू अनेक स्थान, संस्कृति, परम्परा, प्राकृतिक दृश्यहरूको अवलोकन गर्न पुग्दछन्। यी राष्ट्रहरूले पर्यटन क्षेत्रबाट राम्रो आम्दानी प्राप्त गरिरहेका छन्।

आगामी निर्वाचनपछि नयाँनयाँ व्यक्ति, खासगरी युवाहरू निर्णय गर्ने स्थानमा पुग्ने आशा चुलिएर गएको छ। नया सोच र थप जाँगर लिएर आएका जनप्रतिनिधिहरूले आफ्नो रचनात्मक समय राष्ट्रको आर्थिक विकासमा खर्च गर्नेछन्। पहिलेका जनप्रतिनिधिहरूलेझैं झगडा गर्ने, षड्यन्त्र गर्ने, एउटाले अर्कोलाई लडाउनेजस्ता कार्यमा आफ्नो अमूल्य समय खर्च गर्ने छैनन्। संसद्लाई केवल गालीगलौज गर्ने स्थान बनाउने छैनन्। देशको आर्थिक विकासका लागि महत्त्वपूर्ण निर्णयहरू गर्ने स्थानको रूपमा संसद्को प्रयोग गर्नेछन्। संसद्लाई सरकार ढाल्ने र अर्को सरकार बनाउने, सत्ता आफ्नो हातमा लिने दाउपेच खेल्ने स्थान बनाउने छैनन्।

समय परिवर्तनशील हुन्छ र हुनु पनि पर्छ। हाम्रा जनप्रतिनिधि, योजनाकार, नीति निर्माताहरूले अपार सम्पदा भएको हाम्रो पर्यटन उद्योगको विकासका लागि केही गर्ने सोच राख्ने हो भने हामीले पर्यटन उद्योगबाट राम्रो आम्दानी प्राप्त गर्न सक्छौं।

पर्यटन उद्योग विकासका लागि नयाँनयाँ रणनीति निर्माण गर्न अब ढिलो गर्नुहुँदैन। विशाल जनसङ्ख्या भएका दुई छिमेकी राष्ट्र– चीन र भारतबाट मात्र पनि ठूलो सङ्ख्यामा पर्यटकहरू नेपाल भित्र्याएर हामीले राम्रो आम्दानी प्राप्त गर्न सक्छौं।

विश्वराज अधिकारी

akoutilya@gmail.com

प्रतीक दैनिकमा प्रकाशित: Friday, January 30, 2026

https://www.eprateekdaily.com/detail/96799

Change in Leadership: Employment Opportunities- Article-614

 नयाँ नेतृत्व र रोजगारको सम्भावना

निर्वाचन हुन अब एक महीना र केही दिन मात्र बाँकी छ। देश अहिले निर्वाचनमय भएको छ। निर्वाचनमय हुने कारण पनि छ। कारण किन छ भने यो निर्वाचनले पहिलेका निर्वाचनहरू भन्दा धेरै सम्भावना र आशाहरू बोकेको छ। युवाहरूको लागि मात्र होइन, प्रौढ र जेष्ठ नागरिकहरूको लागि पनि यो निर्वाचनले सम्भावना र आशाहरू बोकेको छ। यो निर्वाचनपछि निर्माण हुने सरकारले जेष्ठ नागरिकहरूलाई दिने आर्थिक सहुलियत र स्वास्थ्य सुविधाहरूमा थप वृद्धि हुने उनीहरूको आशा हुन सक्छ। राष्ट्र आर्थिकरूपमा सबल र सक्षम भएमा त्यस्तो हुन नसक्ने कारण पनि छैन।

यो निर्वाचन पहिलेका निर्वाचनहरू भन्दा निकै पृथक छ। पहिलेका निर्वाचनमा निर्वाचित भएर आउने जन प्रतिनिधिहरू उही पुराना व्यक्ति हुन्थे। एक दलका एकै व्यक्ति फेरि पनि चुनावमा विजयी भएर आउँथे। केही दलहरूको मिलोमतोमा सरकार निर्माण हुन्थ्यो। सरकारले, जनताले अपेक्षा गरेका कामहरू गर्नुभन्दा आफू सम्बद्ध दलहरूको हितमा काम गथ्र्यो। अर्को शब्दमा, सरकारमा भएका दलहरूले केवल आफूहरू शक्ति (सरकारमा) रहने उपायहरू खोजी गर्थे। त्यसका लागि अनेक षड्यन्त्रहरू गर्थे। अनेक सङ्घर्ष गर्थे। कहिले यो दलसँग त कहिले त्यो दलसँग मिलेर सरकार बनाउँथे। सरकार विघटन गर्थे। जनतालाई झुक्याउने कार्य गर्थे। निर्वाचित जनप्रतिनिधिहरूको भूमिका सत्ता–प्राप्तिको खेलमा भाग लिनुमा मात्र सीमित हुन्थ्यो। आफ्ना दलका नेताहरूलाई सत्ता र शक्तिमा राख्नमा केन्द्रित हुन्थ्यो।

यो निर्वाचनले सत्ताका उही पुराना खेलाडीहरूलाई पुनः राजनीतिमा आउन दिने सम्भावनाको ढोका बन्द गरेको त छैन, तर पहिलेजस्तो अति खुला हुन दिएको पनि छैन। खड्गप्रसाद ओली, पुष्पकमलजस्ता केही पुराना नेताबाहेक यो निर्वाचनले नयाँ जनप्रतिनिधिहरू राजनीतिक खेल मैदानमा आउने वातावरण सृजना गरिदिएको छ। शेरबहादुर देउवा निर्वाचित जनप्रतिनिधि भएर आउने सम्भावनता त अब सदाका लागि समाप्त भएको छ। आफ्नै दलभित्र पनि उनको शक्ति क्षीण भएको छ। देउवाजस्तै ओली, दहाल, माधव नेपाललाई उनीहरू सम्बद्ध दलले राजनीतिबाट विश्राम लिन भन्नुपर्ने थियो तर उनीहरू सम्बद्ध दलहरूले त्यस्तो गरेनन्। ओलीले त आफूलाई भावी प्रधानमन्त्रीको रूपमा नै प्रस्तुत गरेका छन्। ओली फेरि अर्कोपटक प्रम हुने दाउमा छन्। ओलीले निर्वाचनमा प्रतिस्पर्धा गर्नु उनको अधिकार हो। प्रजातन्त्रमा त्यस्तो अधिकार हुन्छ। तर नैतिकताको दृष्टिकोणले पटकपटक एकै व्यक्ति निर्वाचित हुनु, पटकपटक प्रम हुनु, अशोभनीय कुरा हो, अनैतिक कुरा हो। यसबाट के प्रस्ट हुन्छ भने जनताको लागि काम गर्नु, युवाहरूलाई राजनीति गर्ने अवसर प्रदान गर्नुभन्दा ओली केवल आफू पटकपटक प्रम हुन उद्धत छन्। आफूबाहेक अन्य कसैमा दलको अध्यक्ष वा प्रम बन्ने योग्यता देख्दैनन्। एकलौटी र हुकुमी शासनमा विश्वास गर्छन्। 

अब आगामी चुनावले बोकेका सम्भावनाहरूको विश्लेषण गरौं। वर्तमान सुशीला सरकार वा यो परिवर्तन नवयुवा र युवाहरूले गरेको विद्रोहको परिणाम हो भन्नेमा दुई मत छैन। अर्थात् युवाहरूले पुराना नेताहरूलाई विस्थापित गरेर राजनीतिमा आउन खोजिरहेका छन्। देशको नेतृत्व गर्न खोजिरहेका छन्। विशेष महाधिवेशन सम्पन्न गरेर गगन थापा नेपाली काङ्ग्रेसको सभापति निर्वाचित हुनुले नेपालको राजनीतिमा अब युवाहरूको प्रवेश ठूलो सङ्ख्यामा हुने सन्देश प्रस्ट गरिदिएको छ। अब नेपाली काङ्ग्रेसमा, नेतृत्व तहमा, युवाहरूको सहभागिता ठूलो सङ्ख्यामा हुनेछ। यो सुखद स्थिति हो।

राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीमा युवाहरूको सहभागिता ठूलो सङ्ख्यामा पहिलेदेखि नै छ। नेपाली काङ्ग्रेस र राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले युवाहरूलाई अवसर दिएको उदाहरण नेकपा एमालेले पनि बाध्यतावश स्वीकार गर्नुपर्ने स्थिति छ। यस्तै स्थिति अन्य दलहरूमा पनि छ। समग्रमा भन्नुपर्दा अहिले नेपालका सम्पूर्ण दलहरूले युवाहरूलाई वा नयाँ व्यक्तिहरूलाई जनप्रतिनिधिको रूपमा पठाउनुपर्ने बाध्यात्मक स्थिति सृजना भएको छ।

नेपालको राजनीतिमा युवाहरूको प्रवेश ठूलो सङ्ख्यामा भएमा स्वाभाविक रूपमा राष्ट्रिय राजनीतिमा परिवर्तन आउने छ। युवाहरू सत्तामुखी नभएर विकास केन्द्रित हुनेछन्। पहिलेका जनप्रतिनिधिहरूजस्तो भ्रष्टाचारमा लिप्त हुने छैनन्। राष्ट्रिय आर्थिक विकासका लागि नयाँनयाँ आर्थिक नीति र नियम निर्माण गर्नेछन्। प्रचलित ऐन र कानूनलाई विकासमुखी बनाउने छन् तथा आर्थिक विकास हुने नयाँनयाँ ऐन, कानून निर्माण गर्नेछन्। देशको अर्थ व्यवस्थालाई रोजगारीमुखी बनाउने प्रयत्न गर्ने छैनन्। रोजगारका लागि विदेशिन बाध्य भएका नेपाली युवाहरूलाई देशभित्रै कसरी रोजगार उपलब्ध गराउने विषयमा आप्mनो ध्यान केन्द्रित गर्नेछन्।

राष्ट्रिय राजनीतिमा युवाहरूको प्रवेश ठूलो सङ्ख्यामा भएमा देशको आर्थिक विकासको गतिले तीव्रता पाउने छ। यो आशा गर्ने कुरा हो। आशा गर्न सकिन्छ र गर्नुपर्छ पनि। तर हाम्रो सामाजिक मनोविज्ञानलाई पनि हामीले बिर्सन हुँदैन। हाम्रा युवाहरूले अग्रज (पुराना नेता) हरूबाट विरासतको रूपमा धेरै कुराहरू पाएका छन्। पुराना नेताहरूको सोच, व्यवहार, कार्यशैलीले युवाहरूलाई ठूलो मात्रामा प्रभाव पारेको छ। नवयुवा र युवाहरूले हरेक समस्याको समाधान धम्की, बल, हिंसा, हतियारद्वारा खोज्ने प्रवृत्तिको अन्त्य हुन सकेको छैन। केवल हिंसाद्वारा परिवर्तन सम्भव हुन्छ भनी माओवादीका केही नेताहरूले दिएको सोच अहिले पनि उनीहरूले बिर्सेका छैनन्। तर आर्थिक विकास केवल शान्ति र स्थिरताले हुन्छ। हिंसा र विध्वंसले हुँदैन। यो यथार्थलाई कहिले पनि बिर्सन सकिंदैन। 

आशा गरौं यो निर्वाचनपश्चात् नेपाली राजनीतिमा युवाहरूको प्रवेश ठूलो सङ्ख्यामा हुनेछ। उनीहरूले आफ्नो ध्यान केवल शक्ति–सङ्घर्षमा खर्च गर्ने छैनन्। हरेक समस्याको समाधान बल र हिंसाद्वारा खोज्ने छैनन्। आफ्नो ध्यान केवल राष्ट्रको आर्थिक विकासमा केन्द्रित गर्ने छन्। आर्थिक विकासको गतिले तीव्रता लिनेछ। ठूलो सङ्ख्यामा रोजगारको अवसरहरू सृजना हुनेछ।

राष्ट्रलाई आर्थिकरूपमा बलियो बनाउनुको अब विकल्प पनि छैन। जनताको आर्थिक जीवन सहज पार्न आर्थिक विकास आवश्यक छ। राष्ट्रको अस्मिताको रक्षा गर्न पनि आर्थिक विकास आवश्यक छ। यो नयाँ युगमा, यो वैश्य युगमा, आफ्नो देशको चारैतिर, ठूला–ठूला बलिया पर्खाल निर्माण गरेर राष्ट्रको अस्मिता जोगाउन कठिन छ। राष्ट्रको अस्मिता अहिले आर्थिक विकास गरेर मात्र जोगाउन सकिन्छ। यो एक बाध्यात्मक र नयाँ स्थिति हो।

विश्व अर्थ व्यवस्था अहिले ज्यादै अनिश्चित छ। यो कुन बेला कुन दिशातिर उन्मुख हुन्छ भन्न कठिन छ। संयुक्त राज्य अमेरिका र इरानबीच देखिएको मुठभेडको स्थितिले विश्व अर्थ व्यवस्थालाई गहिरो नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ। यी दुई राष्ट्रहरूबीच प्रत्यक्ष वा परोक्ष युद्ध भएमा एशिया र मध्यपूर्व तथा खाडीका देशहरूको अर्थ व्यवस्था नराम्ररी प्रभावित हुन सक्छ। खाडीका देशमा काम गरिरहेका नेपालीहरू ठूलो सङ्ख्यामा नेपाल फर्कने बाध्यात्मक स्थिति आउन सक्छ। नेपालले पाउने रेमिट्यान्स नराम्ररी प्रभावित हुन सक्छ। अभूतपूर्व किसिमले घट्न सक्छ।

अहिले, राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय परिस्थितिले हामीलाई आर्थिक विकासमा केन्द्रित हुन बाध्य पारेको छ। यो स्थितिमा हामीले अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारभन्दा पनि स्वावलम्बी अर्थतन्त्रको विकासतर्फ ध्यान केन्द्रित गर्न आवश्यक छ। नेपालभित्र साना व्यापारहरूको विस्तार र विकासमा जोड दिन आवश्यक छ। साना व्यापारहरूले ठूलो सङ्ख्यामा रोजगार सृजना गर्ने तथ्यलाई हामीले बिर्सन हुँदैन। यो तथ्यलाई युवा वा नयाँ नेतृत्व वा निर्वाचित जनप्रतिनिधिहरूले राम्ररी हृदयङ्गम गर्नुपर्ने देखिन्छ।

विश्वराज अधिकारी

akoutilya@gmail.com

प्रतीक दैनिकमा प्रकाशित: Friday, January 23, 2026

https://www.eprateekdaily.com/detail/96652