Intellectual Capital and Its Importance-Article- 643

 बौद्धिक पूँजी र त्यसको महत्त्व

पूँजी दुई किसिमको हुन्छ– भौतिक र बौद्धिक। हुनत भौतिक पूँजी पनि बौद्धिक पूँजीको नै उपज हो, तर भौतिक पूँजी एक व्यक्तिबाट अर्कोमा सजिलै हस्तान्तरण हुन सक्छ, जबकि बौद्धिक पूँजी हुँदैन। भौतिक पूँजीलाई सजिलै एकबाट अर्कोमा हस्तान्तरण गर्न सकिन्छ जस्तो कि कुनै व्यक्तिले आफूसँग रहेको सम्पत्ति (नगद, जग्गा वा अन्य मुद्राद्वारा मूल्य तोकिएको वस्तु) आफ्नो सन्तानलाई वा अरूलाई दिनु। यसैगरी, सो व्यक्तिले अन्त कतै लगानी गर्नु। बौद्धिक पूँजी भने एक व्यक्तिबाट अर्कोमा हस्तान्तरण हुन सक्दैन। जोसँग बौद्धिक पूँजी (प्रतिस्पर्धात्मक रचनात्मक बौद्धिक क्षमता) छ, उसले मात्र आफ्नो त्यो क्षमताको प्रयोग गर्न सक्छ, अरूले सक्तैन। जस्तै व्यापारी, शिक्षक, चिकित्सक, वकील, वैज्ञानिक आदिहरूसँग रहेको बौद्धिक क्षमता उनीहरूको पूँजी हो र त्यो पूँजीको उपयोग गरेर उनीहरू फाइदा (प्रतिफल) प्राप्त गर्न सक्छन्। यहाँ चर्चा गर्न खोजिएको चाहिं व्यक्तिद्वारा प्रयोग गरिने बौद्धिक क्षमताको हो, बौद्धिक पूँजीको हो।

अहिलेको यो अति उन्नत सञ्चारको युगमा व्यक्तिहरूले आफ्नो बौद्धिक क्षमताको उपयोग गरेर करोडौं रुपियाँ कमाउन सक्छन्। अर्थात् अहिलेको यो युगमा ठूलो आर्जन गर्नका लागि व्यापार सञ्चालनको प्रारम्भिक अवस्थामा नै ठूलो लगानी गर्नुपर्ने बाध्यता छैन। अर्को शब्दमा भन्ने हो भने व्यक्तिहरूले ठूलो रकम लगानी नगरेर, बौद्धिक क्षमताको उपयोग गरेर, छोटो समयमा अरबौं रुपियाँ कमाउन सक्छन्। धन आर्जन गर्नका लागि पुख्र्यौलीदेखि प्राप्त बुबा–बाजेको सम्पत्ति प्रयोग गर्नुपर्दैन। त्यस कारण यो युग ज्ञान–युग हो, केवल पूँजी (भौतिक) युग होइन। यस तथ्यका उदाहरणहरू धेरै छन् । यहाँ भने न्युयोर्क राज्यमा जन्मेका, अमेरिकी नागरिक मार्क जुकर्बर्गको सफलतालाई यो ज्ञानको युगको भन्ने तथ्यसँग जोडेर, केवल ज्ञानको उपयोग गरेर मात्र पनि व्यक्ति आफ्नो जीवनमा, छोटो समयमा कसरी सफल (मुख्यगरी आर्थिकरूपमा) हुन सक्छ भन्ने उदाहरण दिन खोजिएको छ।

संसारको जुनसुकै कुनामा बस्ने व्यक्तिलाई पनि फेसबूकको लोकप्रियता र प्रयोगबारे अवश्य थाहा हुनुपर्छ। संसारभरि नै ज्यादै लोकप्रिय रहेको सामाजिक सञ्जाल फेसबूकको सक्रिय प्रयोगकर्ताको सङ्ख्या सन् २०१० मा ५०० मिलियन थियो र त्यो सङ्ख्यामा व्यापक वृद्धि भएर सन् २०१२ मा एक बिलियन हुन पुग्यो। अहिले (सन् २०२६ मा) फेसबूक प्रयोगकर्ताको सङ्ख्या ३.७ बिलियन (मासिक प्रयोगकर्ता) रहेको अनुमान गरिएको छ।

फेसबूकको प्रयोगकर्ताहरूको सङ्ख्या दिन प्रतिदिन बढ्दो छ। तस्वीर र सन्देश दुवैद्वारा विश्वको एक कुनामा रहेको व्यक्तिलाई विश्वको अर्को कुनामा रहेको व्यक्तिसँग सजिलै जोड्ने तथा प्रयोगकर्ताहरूलाई समाचार (प्रयोगकर्ताहरूसँग सम्बन्धित)लगायत मनोरञ्जनसमेत प्रदान गर्ने विशेषता फेसबूकले बोकेको हुनाले छोटो समयमा नै यो सामाजिक सञ्जाल ज्यादै लोकप्रिय हुन पुगेको छ, जुनसुकै उमेर समूहका व्यक्तिहरूमा पनि। सजिलै इन्टरनेट सुविधा प्राप्त गर्न नसक्ने व्यक्तिले पनि र दिनभरि बेफुर्सती रहने व्यक्तिले पनि, यसो एक छिन समय निकालेर फेसबूक हेर्छ नै। केहीको लागि त फेसबूक, दिनचर्या जस्तो भएको छ। तर पहिले कसैले सोचेको पनि थिएन होला, कुनै व्यक्तिले आफ्नो बौद्धिक क्षमता प्रयोग गरेर यस्तो (फेसबूक जस्तो) सशक्त सामाजिक सञ्जाल प्रयोगमा ल्याउनेछ र त्यसको प्रयोगकर्ता यति ठूलो सङ्ख्यामा हुनेछ। त्यो सामाजिक सञ्जालले संसारभरि छरिएर रहेका व्यक्तिहरूलाई जोडिरहेको छ। प्रयोगकर्ताहरूले पनि त्यसबाट निकै फाइदा उठाइरहेका छन्। र त्यो सामाजिक सञ्जालको विकासले चिठीपत्र, फोन आदिको व्यवसायलाई निकै प्रभावित गरेको छ। त्यही अति लोकप्रिय सामाजिक सञ्जाल फेसबूकका पाँच जन्मदाताहरूमध्ये एक हुन्– मार्क जुकर्बर्ग। कुनै बेला विद्यार्थी अवस्थामा डर्मिटोरी (छात्रावास) मा बस्ने जुकर्बर्ग, फेसबूकको विकास गरेर अहिले बिलेनियर भएका छन्, धनाढ्य भएका छन्। मार्क जुकर्बर्ग अहिले (सन् २०२६ मा) सर्वाधिक एक नम्बर धनी इलोन मस्कपछि पाँचौं धनी (२२६ बिलियन अमेरिकी डलर सम्पत्ति) भएका छन्।

साम्यवादीहरूले भने बौद्धिक पूँजीको बेवास्ता गर्छन् र पूँजीलाई केवल रुपियाँ–पैसा, धन–सम्पत्ति (जग्गा, घर, भौतिक वस्तु आदि)को रूपमा मात्र परिभाषित गर्छन्। पूँजीद्वारा श्रमको शोषण हुन्छ भन्ने यथार्थ स्थापना गरेर त्यसमाथि अटल विश्वास गर्छन्। पूँजीमाथि एकल वा केही व्यक्ति तथा निजी क्षेत्रको स्वामित्वको अन्त्य गरेर राज्यको स्वामित्व कायम गर्छन्, समूह वा राज्यको पूँजीको रूपमा त्यसलाई लिन्छन्। परिणामस्वरूप पूँजीको विकास हुन पाउँदैन, किनभने पूँजीको लगानीबाट हुने फाइदा कुनै खास तोकिएको समूह वा राज्यलाई जाने हुनाले कुनै एक व्यक्ति वा समूह आफ्नो बौद्धिक क्षमताको प्रयोग गरेर पूँजीको विकास गर्नपट्टि लाग्दैन, पूँजीको विकासप्रति पूर्णरूपमा उदासीन हुन पुग्छ। मानिस स्वभावले स्वार्थी प्राणी हो। र त्यो स्वार्थी प्रवृत्तिले गर्दा नै मान्छे भन्ने प्राणीको यति बढी विकास भएको हो। आफ्नो स्वार्थपूर्ति हुने नदेखेसम्म व्यक्ति कुनै काम गर्न अग्रसर हुँदैन। व्यक्तिको लगभग प्रत्येक क्रियाकलाप अर्थद्वारा निर्देशित हुन्छ। यस यथार्थको वामपन्थीहरू बेवास्ता गर्छन्। कठोर निमय र कानून लादेर, अनुशासनभित्र बस्न बाध्य पारेर, भौतिक सजायको डर देखाएर मान्छेलाई निस्स्वार्थी वा विवेकी बनाउन सकिन्छ भन्ने काल्पनिक मान्यतामाथि विश्वास गर्छन्। सम्पत्ति निजी नभएसम्म पूँजीको विकास हुन सक्तैन भन्ने तथ्यलाई बुझेर होला चीनले अहिले पूँजीमाथि राज्यको होइन, व्यक्ति (लगानीकर्ता वा व्यवसायी) को स्वामित्व कायम हुन दिएको छ। सरकारले गरेको यस किसिमको व्यवस्थाले गर्दा लगानीकर्ताहरूले आफ्नो क्षमता प्रयोग गरेर, लगानीद्वारा राम्रो प्रतिफल प्राप्त गर्दै, आफू र देशलाई समेत छोटो समयमा धनी बनाउन सफल भएका छन्। अहिले चीनले आफ्नो लगानी संसारभरि फिजाएको छ। पूँजीमाथि निजी क्षेत्रको स्वामित्व कायम हुन नदिएको भए, मुलुकको आर्थिक विकासमा बौद्धिक पूँजीको ठूलो महत्त्व हुन्छ भन्ने यथार्थ बोध नगरेको भए, चीनले यति चमत्कारी किसिमले आर्थिक प्रगति गर्थेन होला।

राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको विकासमा पूँजीको महत्त्व सर्वाधिक हुन्छ भन्ने तथ्यलाई हृदयङ्गम गरेका वा पूँजीवादलाई राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको निर्देशक सिद्धान्त मानेका मुलुकहरूले बौद्धिक पूँजीलाई अत्यधिक महत्त्व दिएका हुन्छन्। नियम कानूनको निर्माण बौद्धिक पूँजीको विकास र विस्तार सजिलै किसिमले होस् भन्ने किसिमबाट गरेका हुन्छन्। राज्यको नियम कानूनलाई बौद्धिक पूँजीको विकास हुने किसिमबाट लचिलो र खुकुलो पारेका हुन्छन्। परिणामस्वरूप मुलुकमा नयाँ नयाँ वस्तु तथा सेवाको विकास हुन पुग्छ र त्यसको बिक्रीबाट विकासकर्ता वा व्यवसायीले त राम्रो आय आर्जन गर्छ नै, मुलुकले पनि राम्रो लाभ प्राप्त गर्छ। थप रोजगारका अवसर सृजना हुने हुनाले रोजगारको क्षेत्र पनि विस्तार हुन पुग्छ। संरा अमेरिकाले बौद्धिक पूँजीको विकास र प्रयोगमा जोड दिएको हुनाले नै गूगल, युट्युब, फेसबूक, इबे, अमेजन डटकमजस्ता नयाँनयाँ सेवाको विकास प्रभावकारी किसिमले हुन सकेको हो।

तर विडम्बना, गरीब भनौं वा विकासशील राष्ट्रहरूमा, मुलुकको केन्द्रीय वा क्षेत्रीय राजनीतिमा, वामपन्थीहरूको ज्यादै बलियो प्रभाव हुन्छ। उनीहरू पूँजीमाथि राज्यको नियन्त्रण हुनुपर्छ भन्ने कुराको वकालत गर्छन्।

वामपन्थीहरूले बौद्धिक पूँजीलाई महत्त्व दिंदैनन्। पूँजीप्रति वामपन्थीहरूको धारणा यस किसिमबाट ज्यादै प्रतिकूल रहेको हुनाले नै गरीब मुलुकहरू गरीबीको दुश्चक्रबाट बाहिर आउन सकिरहेका छैनन्। तुलनात्मकरूपमा गरीब मुलुकहरूमा गरीबी झन्झन् बढिरहेको छ। गरीब मुलुकहरू तुलनात्मकरूपमा झन्झन् गरीब भएका हुनाले ठूलो सङ्ख्यामा गरीब देशका नागरिकहरू धनी देशतिर पलायन भइरहेका छन्। रोजगारका लागि विदेशिन बाध्य भएका छन्।

विश्वराज अधिकारी

akoutilya@gmail.com

प्रतीक दैनिकमा प्रकाशित: Friday, August 21, 2026

https://www.eprateekdaily.com/detail/100273

Problems in International Labor Market: 642

 अन्तर्राष्ट्रिय श्रम बजारको पीडा

अन्तर्राष्ट्रिय श्रम बजारमा, २०४७ सालको राजनीतिक परिवर्तनपछि, नेपालीहरूको पहुँच सुगम भएको हो। २०४७ सालपछि बनेका सरकारहरूले लचिलो श्रम नीति ल्याएपछि, नेपाली युवाहरूलाई संसारका अनेकौं राष्ट्रमा कामका लागि जान सजिलो भएपछि, अन्तर्राष्ट्रिय श्रम बजारमा नेपालीहरूको पहुँच अति सरल भएको हो। २०४७ सालको राजनीतिक परिवर्तनपछि नेपाली युवाहरू ठूलो सङ्ख्यामा अन्तर्राष्ट्रिय श्रम बजारमा पुग्न थाले। विदेशमा रोजगारको सुनिश्चितता र नेपालको तुलनामा राम्रो आय–आर्जन हुने स्थितिले नेपाली युवाहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय श्रम बजारले निकै आकर्षित गर्यो। परिणामस्वरूप, कतार, साउदी अरेबिया, मलेशिया, संयुक्त अरब इमिरेट्स, कुवेत, बहरेन जस्ता नेपालनजीक रहेका राष्ट्रहरूमा ठूलो सङ्ख्यामा नेपाली युवाहरू रोजगारका लागि पुगे।

तर भरपर्दो जानकारीको अभाव, विदेशमा रोजगार पाउन सजिलो हुन्छ भन्ने हल्ला, तलब र सुविधाहरू आकर्षक हुन्छ भन्ने झूठो प्रचारजस्ता क्रियाकलापहरूले गर्दा नेपाली युवाहरू पूर्वी युरोपका गरीब देशहरूमा पनि पुगे। पुगेका देशहरूमा काम नपाएर महीनौं अलपत्र भएर बसे। मानव तस्करहरूले दिएको झूठो जानकारीको मूल्याङ्कन–विश्लेषण नगरी संसारका अनेक देशमा पुगेका नेपाली युवाहरूले ठूलो कष्ट पाए, ठूलो आर्थिक क्षति पनि बेहोरे। वर्षौंको द्वन्द्वले थला परेको देश–सिरिया, इराकसम्म पनि मानव तस्करहरूले नेपाली युवाहरूलाई रोजगारका लागि पुर्याए।

राम्रो आम्दानी भए तापनि, सुरक्षा व्यवस्था भरपर्दो भए तापनि, हमास वा हिजबुल्लाले कुन बेला, कहाँ र कुन अवस्थामा आक्रमण गर्ने हो भनी अनुमान समेत गर्न नसकिने उच्च जोखिमयुक्त स्थिति भएको देश इजराइलमा समेत रोजगारका लागि नेपाली युवाहरू पुगे, पुर्याइए। सन् २०२३ को अक्टोबर महीनाको ७ तारिखमा हमासले इजराइलको एक सार्वजनिक स्थलमा आक्रमण गर्दा १० जना नेपालीको ज्यान गयो। जबकि नेपालीहरूलाई इजराइल र इरानबीच दुश्मनीसँग कुनै लिनुदिनु थिएन। केवल रोजगारका लागि, सुरक्षित आर्थिक जीवनका लागि ठूलो सपना बोकेर नेपाली युवाहरू इजराइल पुगेका थिए। इजराइल पुग्नु मात्र हमासको शत्रु हुनु थियो। हमासका लडाकूहरूले नेपाली युवालगायत सयौं व्यक्तिको बर्बरतापूर्ण हत्या गरे।

इजराइल यस्तो देशको जुन चारैतिरबाट शत्रु राष्ट्र (लेबेनान, सिरिया, इरान, जोर्डन)हरूबाट घेरिएको छ। इरानले इजराइलको अस्तित्व नै स्वीकार गर्दैन। इजराइललाई राष्ट्र नै मान्दैन। इजराइलजस्तो अति जोखिमयुक्त राष्ट्र जान पनि नेपालीहरूले छाडेका छैनन्। यो क्रम अहिले पनि जारी छ। 

लिबिया, इराकका अनेक डान्सबारहरूमा नेपाली युवतीहरू अति असुरक्षित अवस्थामा कार्यरत रहेको सुनिएको छ। मानव तस्करहरूले केवल आफ्नो फाइदाका लागि नेपाली युवाहरूलाई नर्कमा पुर्याउनसमेत बाँकी राखेका छैनन्।

सन् २००४ मा अलकाइदाका लडाकूहरूले कामका लागि इराक पुगेका १२ नेपालीहरूको सार्वजनिक स्थलमा टाउको काटेर बीभत्स हत्या गरेका थिए। त्यसरी हत्या हुनुपर्ने गरी नेपालीहरूले कुनै कसूर गरेका थिएनन्। न अलकाइदाको विरोधमा कुनै कार्य गरेका थिए। कसूर थियो भने, नेपालीहरू रोजगारका लागि, उज्ज्वल भविष्यका लागि इराक पुगेका थिए।

मानव तस्कहरूको जालमा परेर, मेक्सिकोको सीमा हुँदै संयुक्त राज्य अमेरिकामा गैरकानूनीरूपमा प्रवेश गर्ने उद्देश्य बोकेर हिंडेका नेपाली युवाहरूले अमेरिकाको सीमामा पुग्नुपूर्व नै, बाटामा पर्ने अनेक देशमा हराएर, खान नपाएर, उच्च जोखिमयुक्त यात्रा गर्दा, कुन सङ्ख्यामा ज्यान गुमाए नेपाल सरकारसँग पनि सही तथ्याङ्क छैन। सुनिए अनुसार मानव तस्करहरूले एकजनासँग बढीमा रु एक करोडसम्म लिएका हुन्छन् र नेपाली युवाहरूसँग उनीहरू सजिलै अमेरिका प्रवेश गर्न सक्ने वाचा गरेका हुन्छन्। यात्रा सुगम हुने भनी विश्वस्त पारेका हुन्छन्। र अमेरिकामा सजिलै जागीर पाउने कबुल गरेका हुन्छन्। तर यथार्थमा त्यस्तो छैन। गैरकानूनीरूपमा अमेरिका पस्न सजिलो छैन। अमेरिकी सिमानामा सुरक्षा व्यवस्था अति कडा हुन्छ। अर्कोतिर अमेरिकामा गैरकानूनी आप्रवासीहरूले काम पाउन ज्यादै कठिन छ। गैरकानूनी आप्रवासीले काम गरेको पाइएमा, अमेरिकी सरकारले त्यस्ता कामदारलाई ‘डिपोर्ट’ गर्न सक्छ।

बहरेन, कुवेत, साउदी अरेबिया, कतारजस्ता जलवायु अति गर्मी रहने देशहरूमा पनि नेपालीहरूको लागि काम गर्न सजिलो छैन। एसी जडान भएको भवनभित्र रहेर काम गर्न सजिलो हुन सक्छ। जस्तै भण्डार, विमानस्थल, होटल, रेस्टुरेन्ट आदिमा काम गर्न सजिलो हुन सक्छ। तर खुला स्थान, कृषि फार्महरूमा काम गर्न अति कठिन हुन्छ। त्यस्ता स्थानहरूमा अति गर्मी हुन्छ। नेपालको तराईका केही स्थानबाहेक नेपालभरि नै अति गर्मी हुँदैन। हिमाली भागहरूमा त सदा चीसो नै हुन्छ। पहाडी भागहरूमा पनि अति गर्मी कहिले हुँदैन। जलवायु अनुकूल रहेको स्थानबाट गएका नेपाली युवाहरूलाई खाडीका गर्मी देशहरूमा काम गर्न अति नै कठिन हुन्छ। यो कठिनाइ त्यहाँ पुगेर, भोगेर आएकाहरूलाई थाहा हुन्छ तर खाडी देशमा पुग्ने सपना बोकेकाहरूलाई थाहा हुँदैन।

नेपालभित्र अन्तर्राष्ट्रिय श्रम बजारलाई जति सजिलो र लाभदायक भनेर प्रचार गरिएको छ। यथार्थमा त्यस्तो छैन। अन्तर्राष्ट्रिय श्रम बजार अनेक पीडाले भरिएको छ। रोजगारका लागि संसारका अनेक भागमा पुगेका नेपाली युवाहरूले मनोवैज्ञानिक र सामाजिक पीडा पनि उत्तिकै भोगिरहेका हुन्छन्। 

आफ्नो देश, आफ्नो परिवेश छाडेर परदेशमा काम गर्न कसैलाई पनि मन लाग्दैन। बाध्यतामा परेर मात्र त्यस्तो स्थितिमा काम गरिने हो। सबैलाई स्वदेशमा नै बसेर काम गर्न मन लाग्छ। वैदेशिक रोजगारको सामाजिक पक्ष पनि चिन्ताजनक छ। अहिले नेपालमा, परदेशमा रहेका पति वा पत्नी र स्वदेशमा रहेका पत्नी वा पतिबीच सम्बन्ध कतिपय परिवारमा सन्तुलित देखिएको छैन। वैदेशिक रोजगारले पति एवं पत्नीबीच सम्बन्धमा अविश्वास थपिदिएको छ। सङ्कट उत्पन्न गरिदिएको छ।

हाम्रो देश आर्थिक विकासमा परिपक्व नभएर विकासोन्मुख रहेकोले यहाँ विकासका अनेक सम्भावना छन्। नेपालमा अनेकौं उद्योग स्थापना गरेर राम्रो आय–आर्जन गर्न सक्ने स्थिति छ। नेपालले व्यापारबाट पनि राम्रो आर्जन गर्न सक्छ। नेपालको पहाडी भूभागलाई कृषि र पर्यटन, दुवै क्षेत्रमा उपयोग गर्न सकिन्छ। देशमा पर्याप्त पूँजी छ। प्रविधिमा हामी पछाडि छैनौं। हाम्रा देशका प्राविधिक एवं विशेषज्ञहरूले विश्वका अनेकौं राष्ट्रमा ख्याति आर्जन गरेका छन्।

विकासका लागि चाहिने सबै पूर्वाधार हाम्रो देशमा उपलब्ध छन्। मात्र एउटा पूर्वाधार छैन र त्यो हो, नेताहरूमा राजनीतिक संस्कारको अभाव। मात्र त्यो पूर्वाधारको अभाव छ। नेताहरूमा राजनीतिक संस्कार नभएको अर्थात् नेताहरूमा अति नै शक्ति र सत्तालिप्सा भएकोले नेपालको राजनीति कहिले पनि स्थिर हुन सकिरहेको छैन। राजनीति स्थिर नभएकोले राष्ट्रले स्थिर सरकार पाउन सकिरहेको छैन। देश अस्थिर राजनीति र सरकारबाट सञ्चालित भएकोले मुलुकले द्रुततर गतिमा आर्थिक विकास गर्न सकिरहेको छैन। आर्थिक विकासको गति सुस्त भएकोले रोजगारका नयाँनयाँ अवसरहरू सृजना हुन सकिरहेका छैनन्। स्थिति यस्तो भएकोले नेपाली युवाहरू वैदेशिक रोजगारमा जान बाध्य छन्। अनेक भवितव्य वा अनेक दुर्घटनामा परेर बक्सामा बन्द भएर स्वदेश फर्किन बाध्य छन्।

नेताहरू! गम्भीरतापूर्वक सोच्नुहोस्। तपाईंहरू अति चतुर भएको हुनाले अनेक कुटिल नीति ल्याएर, गुट–फुट–जुट गर्न भ्याएर शक्ति र सत्तामा पुग्न सफल हुनुभएको छ। र भविष्यमा पनि सफल हुनुहोला। तर तपाईंका सन्तानहरू तपाईंहरू जति चतुर नहुन सक्छन्। तपाईंका सन्तानहरू चतुर नहुँदा अन्य चतुरहरूले उनीहरूलाई ठग्नेछन्। तर तपाईंहरूले स्वार्थी राजनीति परित्याग गरेर राम्रो राजनीतिक संस्कृतिको विकास गर्नु भएमा तपाईंका सोझा सन्तान मात्र होइन, कुनै पनि सोझा नेपालीलाई बाँच्न सजिलो हुनेछ। त्यस कारण, नेताहरू, कृपया असल राजनीति संस्कारको निर्माणमा लाग्नुहोस्। त्याग देखाउनुहोस्। केवल शक्ति र सत्तामा मात्र अर्जुनदृष्टि नराख्नुहोस्। 

नेताहरू! तपाईंहरूले फुटेर होइन जुटेर, लोभी होइन त्यागी भएर राजनीति गर्ने हो भने देशमा आर्थिक विकासका नयाँनयाँ ढोकाहरू खुल्नेछन्। आर्थिक विकासको गति तीव्र हुनेछ। देशमा पर्याप्त रोजगारका अवसर सृजना भएर बाध्यात्मक अवस्थामा रोजगारका लागि विदेश जानुपर्ने स्थिति अन्त्य हुनेछ।

सत्ता र शक्तिमा पुग्न होइन, असल राजनीतिक संस्कृति निर्माण गर्न जोड दिनुहोस्। यस्तो गर्नुभयो भने तपाईंहरूका नाति, पनातिनी, पनातिहरूले रोजगारको लागि विदेश जानुपर्ने बाध्यता बेहोर्नुपर्नेछैन।

विश्वराज अधिकारी

akoutilya@gmail.com

प्रतीक दैनिकमा प्रकाशित: Friday, August 14, 2026

https://www.eprateekdaily.com/detail/100191 

Hiking Inflation in Nepal-Article-641

 महँगीले थिचिएको गरीब जनता

नेपालमा महँगी अहिले कुन स्तरमा छ भन्न सकिने स्थिति छैन। सरकारी तथ्याङ्क अनुसार अहिले महँगी वा मुद्रा स्फीति ५ देखि ७ प्रतिशतको बीच रहेको छ। स्वतन्त्र अनुमानले भन्छ अहिले नेपालमा मुद्रास्फीति १० देखि १५ प्रतिशतको बीच रहेको छ। नेपालको आर्थिक स्थिति अहिले अति जर्जर स्थितिमा छ। विप्रेषण नआउने हो भने लाखौं परिवारले खान नपाउने स्थिति छ। सङ्क्षिप्तमा भन्ने हो भने देशको अर्थ व्यवस्था अहिले विप्रेषणमा आधारित हुन पुगेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय श्रम बजारबाट नेपालीहरूले आर्जन गरेर नपठाउने हो भने सरकार चलाउनसमेत कठिन हुने स्थिति छ। यो ज्यादै दुःखद स्थिति हो। देशको अर्थतन्त्र अन्तर्राष्ट्रिय श्रम बजारमा आश्रित हुनु चिन्ताको विषय हो। देशको अर्थ व्यवस्था विप्रेषणमा अति निर्भर हुँदै गएकोले पनि नेपालमा महँगी आकाशिएको हो। देशको उत्पादन व्यवस्था कमजोर भएर नेपालमा महँगी आकाशिएको हो।

महँगी मापन गर्ने केही माध्यमबारे चर्चा गरौं। महँगी मापन गर्ने सबैभन्दा सजिलो तरीका हो मुद्राको क्रयशक्ति मापन गर्नु। अर्थात् बजारमा रहेका नोटहरूको क्रयशक्ति मापन गर्नु। नेपाली बजारबाट रु १ र २ को नोट उहिले हराइसके। यी नोटहरू प्रचलनमा छैनन्। यी नोटहरूको क्रयशक्ति नरहेको अर्थात् रु १ र २ बाट कुनै पनि वस्तु खरीद गर्न नसकिने स्थिति रहेको हुनाले यी नोटहरू प्रचलनबाट हराएका हुन्। रु १ र २ को विनिमय क्षमता नहुनुको अर्थ महँगी बढ्नु हो। सानासाना नोटहरूले आफ्नो विनिमय क्षमता गुमाउनु हो।

बजारमा रहेका रु ५, १० र २० का नोटहरूको पनि आफ्नो स्वतन्त्र तथा बलियो विनिमय क्षमता छैन। रु ५ मा घरेलु प्रयोजनका कुनै पनि वस्तु खरीद गर्न सकिने स्थिति छैन। रु १० को नोटको पनि यस्तै स्थिति छ। रु २० को नोटको स्थिति भने ५ र १० को नोटभन्दा केही राम्रो छ। तर यो नोटको स्वतन्त्र तथा बलियो क्रयशक्ति छैन। रु ५०, १००, ५०० र १००० को नोटको भने बलियो क्रयशक्ति छ तर रु ५०, १०० र ५०० को नोटको क्रयशक्ति जति बलियो हुनुपर्ने हो त्यति छैन। रु ५०० मा एउटा पैन्ट वा सर्ट पाउन सकिने स्थिति छैन। अहिले बजारमा बलियो क्रयशक्ति भएको कुनै नोट छ भने त्यो रु १००० को नोट हो। रु १००० को नोटको क्रयशक्ति बलियो भएकोले प्रचलनमा यो नोट बढी देखिन्छ। तर यो नोटको क्रयशक्ति ज्यादै बलियो भएको हुनाले प्रचलनमा कम देखिनुपर्ने हो, रु ५०० र १०० को नोट बढी देखिनुपर्ने हो, त्यस्तो भने हुन सकेको छैन। बजारमा केवल रु १००० को नोटको मात्र बलियो क्रयशक्ति हुनु अर्थतन्त्रको लागि सुखद कुरा होइन। 

सानासाना (रु १, २, ५, २०) नोटको क्रयशक्ति क्षीण हुँदै जानु र ठूला–ठूला (रु ५०, १००, ५००, १०००) नोटको मात्र क्रयशक्ति बलियो हुनु राम्रो स्थिति होइन। सानासाना नोटहरूको क्रयशक्ति कम हुनु भनेको गरीब परिवारको आर्थिक जीवन कष्टकर हुनु हो। दैनिक उपभोगका अनेक सामग्री बजारबाट खरीद गर्न उनीहरूलाई कठिन हुनु हो।

मुख्यतः मागको तुलनामा उत्पादन कम भएमा वा मुद्राको आपूर्ति बढी भएमा मुद्रास्फीतिको अवस्था उत्पन्न हुने गर्दछ। मुद्रास्फीति उत्पन्न हुने अनेक कारण हुन सक्छ। वर्तमानमा, नेपालमा मुद्रास्फीति वा महँगी, कम उत्पादनको कारण भएको हो। नेपालमा अहिले उत्पादन ज्यादै कम भइरहेको छ। औद्योगिक वस्तुको उत्पादन शून्य बराबर छ। देश आयातमुखी हुन पुगेको छ। राष्ट्रलाई आवश्यक पर्ने वस्तुहरूमध्ये लगभग ९० प्रतिशत वस्तु आयात गर्नुपर्ने अवस्था छ। नेपाल अहिले चीन र भारतको भरपर्दो बजार हुन पुगेको छ। यी मुलुकबाट अहिले ठूलो सङ्ख्या र परिमाणमा वस्तुहरू आयात हुने गरेको सहजै देख्न सकिन्छ।

अनुमान गरिए अनुसार अहिले करीब १ करोड नेपाली स्वदेश बाहिर छन्, विदेशमा छन्। संसारका अनेकौं राष्ट्रमा काम गरिरहेका छन्। नेपालीहरूको श्रम र सीपको सदुपयोग राष्ट्रभित्र हुन सकेको छैन। पहाड र तराईका जमीन, जुन कृषियोग्य छ, उपयोग हुन सकेको छैन। तराईका केही जमीन तरकारी एवं फलफूल खेतीका लागि उपयोग भए पनि पहाडका उब्जाउ जमीन पनि लाभदायक किसिमले उपयोग हुन सकेको छैन। नेपाली श्रम र सीपको उपयोग नेपालमा हुन सकेको छैन। यदि नेपाली श्रम र सीपको उपयोग नेपालमा ठूलो मात्रामा हुने हो, नेपालमा उपलब्ध कृषियोग्य जमीनको यथेष्ट उपयोग हुने हो र हाम्रो अर्थनीति उत्पादनमुखी हुने हो भने नेपालभित्र ठूलो मात्रामा अनेकौं वस्तु उत्पादन गर्न सकिन्छ। माग अनुसार आपूर्ति गरेर महँगी नियन्त्रण गर्न सकिन्छ। मुद्रास्फीतिमाथि नियन्त्रण कायम गर्न सकिन्छ।

अहिले हाम्रो अर्थतन्त्रको लागि कुनै ठूलो चुनौतीको विषय छ भने त्यो हो ‘कसरी उत्पादन वृद्धि गर्ने?’ राष्ट्रिय उत्पादन वृद्धि गर्नु नै हाम्रो लागि अहिले सर्वाधिक महत्त्वपूर्ण कुरा हो। हाम्रो अर्थनीति यसै चुनौतीको वरिपरि घुम्नुपर्दछ। उत्पादनमा व्यापक वृद्धि गरेर मात्र हामीले बढ्दो महँगी रोक्न सक्छौं। हामीले सियोदेखि मोटरसम्म नेपालभित्रै उत्पादन गर्ने लक्ष्य राख्नुपर्छ। सर्वप्रथम हामी उत्पादनमा आत्मनिर्भर हुनुपर्दछ। उत्पादनमा आत्मनिर्भर हुने दीर्घकालीन योजना तयार पार्नुपर्दछ। लागत र प्रविधिको हिसाबले असम्भव हुनेबाहेक हरेक वस्तु नेपालभित्रै उत्पादन गर्ने हाम्रो लक्ष्य हुनुपर्दछ।

हाम्रो अर्थतन्त्र आयातमुखी भएको दशकौं भयो। अब हामीले यो स्थितिको अन्त्य गर्नुपर्छ। विदेशमा रहेका नेपालीहरूको सीप र श्रम नेपालमै उपयोग हुने वातावरण तयार पार्नुपर्दछ। 

नेपालको अर्थतन्त्रको लागि सर्वाधिक ठूलो समस्या भनेको नेपालको राजनीति हो। नेताहरूको सत्तालोलुप चरित्र हो। हाम्रा नेताहरू सत्ताका लागि पानी नहुँदा माछा छटपटिएझैं छटपटिने गर्दछन्। सत्ताको र स्वार्थका लागि कुनै पनि बेला फुट्ने र कुनै पनि बेला जुट्ने नेताहरूको अति स्वार्थी चरित्रले गर्दा राष्ट्रले तीव्र गतिमा आर्थिक विकास गर्न सकिरहेको छैन। आर्थिक विकास हुनका लागि देशमा शान्ति चाहिन्छ। स्थिर सरकार चाहिन्छ। यी दुई स्थितिले मात्र देशमा आर्थिक विकासको वातावरण सृजना हुन्छ। तर स्वार्थी र सत्तालोलुप नेताहरूले नेपालमा न कहिले शान्ति हुन दिन्छन्, न सरकारलाई स्थिर भएर काम गर्न दिन्छन्।

हामी के बुझ्न ढिलो गर्नुहुँदैन भने नेताहरूको स्वार्थी र सत्तालोलुप चरित्रले गर्दा नेपालको राजनीति स्थिर हुन सकिरहेको छैन। नेपालको राजनीति स्थिर हुन नसकेकोले द्रुततर गतिमा आर्थिक विकास हुन सकिरहेको छैन। द्रुततर गतिमा आर्थिक विकास हुन नसकेकोले देशमा रोजगारको क्षेत्र विस्तार हुन सकिरहेको छैन। देशभित्र पर्याप्त मात्रामा रोजगारको अवसर नभएकोले हामी जीवन निर्वाहका लागि विदेशिन बाध्य छौं। रोजगारका लागि विदेशिन बाध्य छौं।

नेपालमा महँगी बेपत्ता वृद्धि हुनु पनि राजनीतिक अस्थिरताले गर्दा हो। नेपालको राजनीति स्थिर हुने हो भने अवश्य पनि महँगी नियन्त्रण गर्न सकिन्छ। महँगीले थिचिएको जनतालाई त्राण दिनका लागि राजनीति स्थिर हुन आवश्यक छ। सरकारले स्थिरता पाउन आवश्यक छ। जुनसुकै दलको सरकार होस्, त्यसले आफ्नो कार्यकाल पूरा गर्न पाउनुपर्दछ।

विश्वराज अधिकारी

akoutilya@gmail.com

प्रतीक दैनिकमा प्रकाशित: Friday, August 7, 2026

 https://www.eprateekdaily.com/detail/100098

Hindrances To Economic Growth-Article-640

 आर्थिक विकासका बाधाहरू

नेपालमा आर्थिक विकास भएको छैन। देश जुन स्थितिमा ५० वर्ष पहिले थियो, अहिले पनि त्यही स्थितिमा छ। यस्तो भन्नु सरासर झूट हुनेछ। चरम निराशावादी कुरा हुनेछ। यस्तो निराशावादी कुरा गरेर जनतालाई र खासगरी युवाहरूलाई निराश पार्नुहुँदैन।

२०४६ सालको राजनीतिक परिवर्तनपछि राष्ट्रले खुला बजार एवं उदार अर्थनीति लिएपछि तथा राष्ट्रको आर्थिक विकासमा राज्यले निजी क्षेत्रको सहभागिता बढाएपछि नेपालमा आर्थिक विकासको ढोका उघ्रिएको हो। उदाहरणका लागि नेपालभित्र अनेक सडकहरूको निर्माण भए। तराईमा हुलाकी राजमार्गको निकै विस्तार भयो भने पहाडमा र मुख्यगरी चुरे दक्षिण पहाडी लोकमार्गको यथेष्ट विकास एवं विस्तार भयो। पहिले काठमाडौं पस्ने प्रमुख राजमार्गको रूपमा केवल त्रिभुवन राजपथ थियो भने अहिले अनेक राजमार्गहरूको निर्माण भएका छन्। महेन्द्र राजमार्गको विकल्पको रूपमा अनेक सडकहरू प्रयोगमा आएका छन्।

२०४६ सालको राजनीतिक परिवर्तनपछि अन्तर्राष्ट्रिय श्रम बजारमा नेपालीहरूको पहुँच ज्यादै सरल हुन पुग्यो। सोही सरलताका कारण अहिले कतार, संयुक्त अरब इमिरेट्स, कुवेत, साउदी अरेबिया, बहराइन, मलेशियाजस्ता नेपालका नजिक रहेका राष्ट्रहरूमा लाखौंको सङ्ख्यामा नेपालीहरू कार्यरत छन्। अन्तर्राष्ट्रिय श्रम बजारबाट राम्रो आय प्राप्त गरेर नेपालीहरूले ठूलो परिमाणमा राज्यलाई विप्रेषण पठाइरहेका छन्।

अहिले विश्वका अनेक राष्ट्रका अनेक विश्वविद्यालयहरूमा नेपाली विद्यार्थीहरूको सङ्ख्या उल्लेखनीय छ। विदेशका अनेक विश्वविद्यालयहरूमा भर्ना भएर, त्यहाँ अध्ययन समाप्त गरेर, धेरै नेपाली विद्यार्थीले विश्वका अनेक देशका अनेक शहरमा राम्रो रोजगार पनि पाएका छन्। यो उपलब्धि राज्यले उदार शिक्षा नीति अवलम्बन गरेकोले प्राप्त भएको हो।

माथिका तथ्यहरूले २०४६ सालको राजनीतिक परिवर्तनपछि नेपालमा आर्थिक विकास भएको दर्शाउँछ। तर यहाँ उल्लेखनीय कुरा के छ भने २०४६ सालको राजनीतिक आन्दोलनपछि, नेपालमा आर्थिक खुलापन आएपछि, राष्ट्रले जुन गतिमा आर्थिक विकास गर्नुपर्थ्यो, त्यो गतिमा गर्न सकेन। जुन गतिमा नजिकका छिमेकी राष्ट्रहरू भारत र चीनले विकास गरे, त्यो गतिमा गर्न सकेन। नेपालमा आर्थिक विकास त भयो तर सुस्त गति र अनियोजित किसिमबाट। तीव्र गतिमा र नियोजित किसिमबाट हुन सकेन। समयको मागअनुसार हुन सकेन। 

नेपालमा आर्थिक विकास किन तीव्र गतिमा हुन सकेन? आर्थिक विकासका बाधाहरू के के थिए? युवाहरू चरम निराशामा डुबेर किन रोजगार एवं अध्ययनका लागि विश्वका अनेक राष्ट्रहरूमा अत्यधिक ठूलो सङ्ख्यामा पुगे? देशको अर्थव्यवस्था किन विप्रेषणमा आश्रित हुन पुग्यो? ठूलो सङ्ख्यामा नेपालीहरू किन विदेशतिर बसाइँ सरे? आउनुहोस्, यस आलेखमा माथिका प्रश्नहरूको उत्तर खोजौं।

माथिका सम्पूर्ण प्रश्नको एउटै उत्तर छ, हाम्रा नेताहरूमा भएको सत्तालिप्सा। अपवादबाहेक, हाम्रो देशका पाको उमेरका सम्पूर्ण नेता जीवनको अन्तिम क्षणसम्म पनि सत्तामा रहन चाहन्छन्। सत्तामा रहन नपाउँदा छटपटिन थाल्छन्। आफू सत्तामा नभएपछि वर्तमान सरकारको खुट्टा तान्छन्। र त्यो सरकारको पतन गराएर आफू सत्तामा पुग्न अनेक षड्यन्त्र गर्छन्। हाम्रा नेताहरू पानीको अभावमा माछा बाँच्न नसकेझैं सत्ताको अभावमा बाँच्न सक्तैनन्। यो नै प्रमुख कारण हो, नेपालले तीव्र गतिमा आर्थिक विकास गर्न नसक्नुको।

जीवित रहेका सम्पूर्ण पूर्वप्रधानमन्त्रीले राजनीतिबाट सन्न्यास लिनुपर्ने हो। सक्रिय जीवन बिताउने इच्छा भए, राजनीति छाडेर सामाजिक कार्यहरूमा लाग्नुपर्ने हो। अनेक सामाजिक सङ्घसंस्था स्थापना गरेर दीन–दुःखीहरूको सेवा गर्नुपर्ने हो। सत्तालिप्सा त्याग गर्नुपर्ने हो। सत्ता र शक्ति प्राप्त गर्ने दाउपेचमा नलाग्नुपर्ने हो।

संयुक्त राज्य अमेरिकाका ३९औं राष्ट्रपति (१९७७–१९८१) जिम्मी कार्टरले राजनीतिबाट सन्न्यास लिएपछि बाँकी जीवन समाजसेवामा अर्पित गरे। कार्टरले सन् १९८२ मा ‘कार्टर सेन्टर’ स्थापना गरे। कार्टर सेन्टरले अहिले ८० वटा राष्ट्रमा समाजसेवाका अनेक क्षेत्रहरूमा कार्य गरिरहेको छ। एक सय वर्ष बाँचेका कार्टरले अति वृद्ध अवस्थामा पनि समाजसेवा गर्न त्यागेनन्।

नेताहरूमा त्यागको भावना हुन आवश्यक छ। एउटा तोकिएको अवधि राजनीतिमा सक्रिय रहेर बाँकी समय राजनीतिबाट अलग रहन आवश्यक छ। मुख्यगरी प्रधानमन्त्री र मन्त्री भएकाहरू लामो समय राजनीतिमा रहनुहुँदैन। दृश्य वा अदृश्य राजनीति गर्नुहुँदैन। नयाँ–नयाँ तथा युवा नेताहरूलाई राजनीतिमा आउन बाटो खोलिदिनुपर्छ।

हाम्रा नेताहरूमा सत्तालिप्सा यति बढी छ कि एकै व्यक्तिलाई पाँचपटक/सातपटक प्रधानमन्त्री हुनुपरेको छ। पटकपटक प्रधानमन्त्री हुन वा शक्ति एवं सत्तामा रहन दाउपेच खेल्नुछ। नेताहरूमा अति नै सत्तालिप्सा भएकोले, उनीहरू शक्तिमा पुग्न जस्तोसुकै कुकर्म गर्ने गरेकाले, नेपालको राजनीति स्थिर हुन सकिरहेको छैन। राष्ट्रिय राजनीति स्थिर हुन नसकेकोले देशले तीव्र गतिमा आर्थिक विकास गर्न सकिरहेको छैन। देशमा जहिले पनि उथलपुथल भएकोले नै हाम्रो आर्थिक विकासको गति सुस्त हुन पुगेको हो। पटकपटक मन्त्री एवं प्रधानमन्त्री भएकाहरूले राजनीतिबाट सन्न्यास लिने हो र जुनसुकै सरकारलाई सहयोग गर्ने हो भने नेपालको राजनीति स्थिर हुन पुग्छ। आर्थिक विकासको गतिले तीव्रता लिन सक्छ। तर शक्तिको नशा लागेका नेताहरू एक पल पनि शक्ति बाहिर रहन सकिरहेका छैनन्। अनेक बहानामा जनताबीच गएर अनेक किसिमका द्वन्द्व छरिरहेका छन्। सुनसरीमा भएको घटनाको फाइदा उठाउन, वर्तमान सरकारको पतन गराउन, आफूहरू सत्तामा पुग्न अहिले अनेक नेताहरू हात धोएर पछाडि परेका छन्। यो राष्ट्रिय समस्या समाधान गर्न वर्तमान सरकारलाई सहयोग गर्नुको साटो उल्टो यो सरकार पतन गराउने दाउमा लागेका छन्। अनेक किसिमका वक्तव्यबाजी गरेर राष्ट्रलाई अस्थिर पार्न खोजिरहेका छन्।

‘आफू सरकारमा रहे सबै ठीक, अरू सरकारमा रहे सबै बेठीक’ भन्ने नेताहरूको यस्तो मनोविज्ञानले नेपालको राजनीतिलाई स्थिर हुन दिइरहेको छैन। र त्यो कारणले नेपालको राजनीति २०४६ सालदेखि नै स्थिर हुन सकेको छैन। देशको राजनीति स्थिर नभएकोले मुलुकको आर्थिक विकास कछुवा चालमा भइरहेको छ। द्रुत गतिमा हुन सकिरहेको छैन।

द्रुत गतिमा आर्थिक विकास गर्न सर्वप्रथम नेताहरूको, खासगरी शक्ति र सत्तामा रहिसकेका पुराना नेताहरूको मनोविज्ञानमा परिवर्तन आउन आवश्यक छ। उनीहरूको मनोविज्ञान सकारात्मक हुन आवश्यक छ। पटकपटक चुनाव जितेका नेताहरूले त राजनीतिबाट सदाका लागि सन्न्यास लिन आवश्यक छ। तिनमा त्यागको भाव आउन आवश्यक छ।

आर्थिक विकासका लागि आवश्यक सम्पूर्ण पूर्वाधार नेपालमा छ। मुलुकमा जनशक्तिको अभाव छैन। ठूला–ठूला उद्योग एवं व्यवसाय सञ्चालन गर्न पर्याप्त पूँजी छ। उच्च प्रविधि प्रयोग गर्ने क्षमता छ। ज्ञान र सीपको कमी छैन। यी सबै हुँदाहुँदै पनि द्रुततर गतिमा आर्थिक विकास हुन सकिरहेको छैन। यस्तो हुनुको एउटै कारण नेताहरूमा अति सत्तालिप्सा हुनु र त्यागको भाव पटक्कै नहुनु हो।

सरकारी सुविधा भोग्न पल्केका नेताहरू जहिले पनि शक्ति र सत्ता प्राप्तिको दाउमा रहेको देखिएका छन्। जनताप्रति होइन, आफ्नो हितप्रति चिन्तित देखिएका छन्।

लाखौंको सङ्ख्यामा नेपालीहरू विदेशी भूमिमा पसिना बगाइरहेका छन्। विदेशमा कष्टकर जीवन बिताइरहेका छन्। स्वदेशमा पर्याप्त रोजगार भएको भए कोही पनि यसरी बाढीजस्तो विदेशतिर बग्ने थिएन। सबैलाई स्वदेश प्यारो हुन्छ। आफ्नो समाज प्यारो हुन्छ। यो कुरा सबैले मनन गरौं। विग्रह होइन, एकजुट भएर देशको विकासमा लागौं।

विश्वराज अधिकारी

akoutilya@gmail.com

प्रतीक दैनिकमा प्रकाशित: Friday, July 31, 2026

https://www.eprateekdaily.com/detail/100001