The Cost of Becoming Richer is Paid by Poor Countries-Article- 646

 धनी राष्ट्रको समृद्धिको मूल्य गरीब राष्ट्रले तिर्नुपर्ने

अति शक्तिशाली भएर विश्वमा वर्चस्व कायम गर्न राष्ट्रहरू धनी हुनुपर्छ। अति धनी हुन अत्यधिक धन आर्जन गर्नुपर्छ। अत्यधिक धन आर्जन गर्न अत्यधिक उत्पादन गर्नुपर्छ। अत्यधिक उत्पादन गर्न ठूलो मात्रामा ऊर्जा उपयोग गर्नुपर्छ। ठूलो मात्रामा जीवाश्म ऊर्जा प्रयोग गर्दा, ठूलो मात्रामा कार्बन विसर्जन हुने भएकोले पृथ्वीको तापक्रम वृद्धि हुन पुग्छ।

अत्यधिक उत्पादन गर्न, खासगरी, धनी राष्ट्रहरूले जीवाश्म ऊर्जा बढी प्रयोग गर्छन्। पेट्रोलियम पदार्थ, प्राकृतिक ग्यास तथा कोइलाजस्ता ऊर्जाका स्रोतहरू जीवाश्म ऊर्जा हुन्। जीवाश्म ऊर्जा प्रयोग गर्दा वायुमण्डलमा ठूलो मात्रामा काबर्न विसर्जन हुन्छ। सफा ऊर्जा (जल ऊर्जा, वायु ऊर्जा, सौर्य ऊर्जा आदि) महँगो भएकोले यो ऊर्जा कमै मात्र प्रयोग हुन्छ। गरीब राष्ट्रहरूले सफा ऊर्जा प्रयोग गर्न आर्थिक कारणले पनि सजिलो छैन।

पृथ्वीको तापक्रम वृद्धि भएर विश्वभरि बाढी, पहिरोजस्ता समस्या देखा पर्न थालेका छन्। वर्तमान विश्वको साझा समस्या अहिले यही भएको छ। हुनत राष्ट्र–राष्ट्रबीच हुने युद्ध पनि ठूलो समस्याको रूपमा देखिएको छ। तर युद्धले केवल युद्धग्रस्त राष्ट्रहरूलाई पिरोल्छ, तर पृथ्वीको तापक्रम बढ्दा मुख्यगरी गरीब राष्ट्रहरू बढी प्रभावित हुने भएकाले पृथ्वीको तापक्रम बढ्नु अहिले ठूलो र गम्भीर विश्व–समस्या हुन पुगेको छ।

पृथ्वीको तापक्रम वृद्धि हुँदा धनी राष्ट्रहरू पनि प्रभावित हुन सक्छन्। भएका पनि छन्। तर धनी राष्ट्रहरू धनी र साधन सम्पन्न भएकाले उनीहरूले, पृथ्वीको तापक्रम बढेर हुने क्षतिलाई रोक्न वा न्यूनीकरण गर्न सक्छन्। तर गरीब राष्ट्रहरूले, गरीब भएका र साधन सम्पन्न नभएकाले, वातावरण विनाश (पृथ्वीको तापक्रम बढेर) को ठूलो मूल्य चुकाउनुपरेको छ। ठूलो जनधनको क्षति बेहोर्नुपरेको छ। अहिले नेपालले पनि त्यही समस्या बेहोरिरहेको छ। हुनत नेपालमा आएको महाप्रलयको ठोस कारण अझै पत्ता लाग्न सकेको छैन। तर विभिन्न विज्ञहरूले नेपालमा २०८३ भदौ १० मा आएको महाप्रलयलाई वातावरण विनाशसँग जोडिरहेका छन्। पृथ्वीको तापक्रम बढेर त्यस्तो भएको हो भनिरहेका छन्।

जति बढी जीवाश्म ऊर्जा प्रयोग गर्यो, त्यति नै बढी कार्बन यो वायुमण्डलमा विसर्जन हुन्छ। अर्थात् ठूलो मात्रामा वस्तुहरू उत्पादन गर्न ठूलो मात्रामा जीवाश्म ऊर्जा प्रयोग गर्दा यो वायुमण्डलमा ठूलो मात्रामा कार्बन विसर्जन हुन्छ। ठूलो मात्रामा भएको कार्बन विसर्जनले पृथ्वीलाई सोही अनुपातमा तातो पार्छ। र तातो पारिरहेको पनि छ। दुःखद कुरा पृथ्वीको तापक्रम निरन्तर र डरलाग्दो किसिमले बढिरहेको छ। 

अब कुन राष्ट्रले यस सामूहिक वायुमण्डलमा कति कार्बन विसर्जन गर्छ त्यो हेरौं। सामूहिक वायुमण्डल किन भनिएको हो भने हामी एउटै आकाशमुनि छौ, देश फरकफरक भए तापनि। एउटै धरतीमाथि छौं । धरती र आकाश साझा हो, धनी र गरीब, सबै राष्ट्रहरूका लागि।

संसारमैं सर्वाधिक उत्पादन र निर्यात गर्ने तथा संसारको गोदाम कहलिएको चीनले विश्वमा हुने कुल कार्बन विसर्जनको एक्लै २८ प्रतिशत सामूहिक वायुमण्डलमा विसर्जन गर्छ। यसैगरी, संसारभरिमैं सर्वाधिक धनी राष्ट्र संयुक्त राज्य अमेरिकाले विश्वमा हुने कुल ऊर्जा विसर्जनको १५ प्रतिशत विसर्जन गर्छ। आर्थिक समृद्धि हासिल गर्ने दौडमा गतिवान् भएर दौडिरहेको भारतले विश्वमा हुने कुल कार्बन विसर्जनको सात प्रतिशत कार्बन विसर्जन गर्छ। यसैगरी, युरोपियन युनियन, रूस र जापानले पनि विश्वमा हुने कुल ऊर्जा विसर्जनको क्रमशः छ, पाँच र तीन प्रतिशत कार्बन विसर्जन गर्छन्।

अमेरिकाजस्तो धनी राष्ट्रले ठूलो मात्रामा कार्बन विसर्जन त गरिरहेकै छ, चीनले झन् ठूलो मात्रामा कार्बन विसर्जन गरिरहेको छ। त्यसैगरी, भारतले पनि धनी हुने सपनाको पछाडि लागेर ठूलो मात्रामा कार्बन विसर्जन गरिरहेको छ। तर चीनले भने चिन्ताजनक किसिमले कार्बन विसर्जन गरिरहेको छ। धनको पछाडि लागेर, विश्वको एक नम्बर शक्तिशाली राष्ट्र हुने आकाङ्क्षा लिएर चीनले ठूलो मात्रामा उत्पादन गरिरहेको छ र सोही मात्रामा कार्बन विसर्जन गरिरहेको छ।

यसैगरी, ब्रजील, इन्डोनेशिया, जर्मनी, क्यानडा, कतार, इरान, दक्षिण कोरिया जस्ता राष्ट्रहरूले पनि ठूलो मात्रामा कार्बन विसर्जन गरिरहेका छन्। धनी राष्ट्रहरू झन् धनी हुनका लागि र गरीब राष्ट्रहरू धनी हुनका लागि बढी उत्पादन गर्ने दौडमा छन्। उनीहरूको त्यो दौडले यो पृथ्वीको तापक्रम बढाउने कार्य गरिरहेको छ। चीन, भारत, ब्रजील, इन्डोनेशिया जस्ता कुनै समयका गरीब राष्ट्रहरू अहिले धनी र शक्तिशाली बन्ने सपना बोकेर तीव्र गतिमा दौडिरहेका छन्।

दुःखलाग्दो कुरा त के छ भने विभिन्न राष्ट्रहरूको समृद्ध हुने सपनाको मूल्य गरीब राष्ट्रहरूले चुकाउनुपरेको छ। सन् २०२२ मा पाकिस्तानमा आएको भीषण बाढीको कारण वातावरण विनाश (पृथ्वीको बढ्दो तापक्रम) रहेको पर्यावरणविद् एवं वैज्ञानिकहरूले भनेका थिए। पाकिस्तानमा आएको त्यो भीषण बाढीले १,७०० व्यक्तिको ज्यान लिएको थियो भने तीन करोड तीन लाख व्यक्तिलाई विस्थापित गरेको थियो। सन् २०१० मा पनि पाकिस्तानमा त्यस्तै भीषण बाढी आएको थियो।

धनी हुनका लागि विभिन्न राष्ट्रहरूले ठूलो मात्रामा वस्तु उत्पादन गर्दा ठूलो मात्रामा कार्बन विसर्जन गर्ने क्रम जारी छ, रोकिएको छैन। विभिन्न प्रकारका बढी वस्तु उत्पादन गर्ने राष्ट्रहरूले कहिले सफा ऊर्जा प्रयोग गर्ने हुन् कुनै निश्चित छैन। तर विभिन्न राष्ट्रहरूको अति धनी हुने, शक्तिशाली बन्ने सपनाले यो पृथ्वीलाई अति नै तातो पारिरहेको छ। पर्यावरण सन्तुलन बिगारिरहेको छ। पृथ्वीको तापक्रम बढ्दा के हुन्छ? हामीलाई थाहा भएको कुरा हो। पृथ्वीको तापक्रम बढ्दा प्रकृति क्रुद्ध भएर यसले कस्तो विनाशलीला गर्छ, हामीले नेपालमा भोगेकै हो। भदौ १० गते आएको त्यो महाप्रलयले कतिजनाको ज्यान लियो हामी अझै यकीन साथ भन्न सक्ने स्थितिमा छैनौं। कति सम्पत्ति क्षति भयो भन्न सक्ने स्थितिमा छैनौं। मृतकहरूको लाश खोज्ने तथा जीवितै उद्धार गर्ने क्रम अहिले पनि जारी नै छ।

विभिन्न राष्ट्रहरूको धनी हुने सपनाको मूल्य हामीजस्ता गरीब राष्ट्रहरूले महँगो गरी भुक्तान गरिरहेका छौं। तर यो स्थितिमा अब सुधार गर्नुपर्छ। नेपाललगायत अन्य राष्ट्रहरू, जो नेपाल जस्तै पर्यावरण विनाशबाट अति प्रभावित हुन पुग्छन्, मिलेर एउटा ‘पर्यावरण संरक्षण कोष’ स्थापना गर्न जोड दिनुपर्छ।

पर्यावरण संरक्षण कोषमा जुन राष्ट्रले जति बढी मात्रामा कार्बन विसर्जन गरिरहेको छ, सोही मात्रामा रकम जम्मा गर्नुपर्छ। र सो कोषमा रहेको रकमको प्रयोग ती राष्ट्रहरूको क्षतिपूर्तिका लागि गर्नुपर्छ। यसरी पर्यावरण विनाशबाट नेपालजस्तै अत्यधिक प्रभावित हुन पुगेका देशहरूलाई सहयोग गर्नुपर्छ। अत्यधिक कार्बन विसर्जन गरेर पृथ्वीको तापक्रम बढाउने राष्ट्रहरूलाई क्षतिपूर्ति गर्न जिम्मेवार तुल्याउनुपर्छ।

नेपालजस्ता गरीब राष्ट्रहरूले, जो पर्यावरण असन्तुलनबाट सृजित हुने विनाशलाई न्यूनीकरण गर्न सक्तैनन्, जीवाश्म ऊर्जाको प्रयोग बन्द गर्न वा कम प्रयोग गर्न ती राष्ट्रहरूलाई अनुरोध गर्नुपर्छ, जसले बढी उत्पादन गर्न बढी कार्बन विसर्जन गरिरहेका छन्। एउटा अभियान नै चलाउनुपर्छ। गरीब राष्ट्रहरूको त्यो आवाज, अहिलेका लागि, ती राष्ट्रहरूलाई सुन्ने स्थितिमा पुर्‍याउनुपर्छ।

पृथ्वीको तापक्रम बढेर यसले गर्ने विनाश र खासगरी गरीब राष्ट्रहरूलाई दिने दुःखलाई नेपालले गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्छ। नेपालमा हिमाली भूभाग र नदीनाला अत्यधिक भएकाले नेपालले यो समस्यालाई अति गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्छ।

संयुक्त राष्ट्रसङ्घको ८१औं महासभा संयुक्त राज्य अमेरिकाको न्युयोर्क सिटीमा ८ सेप्टेम्बर २०२६ देखि प्रारम्भ भएको छ। यो महासम्मेलन २२ सेप्टेम्बर २०२६६ सम्म चल्नेछ। नेपालको तर्फबाट नेपालका प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहले यस महासभामा भाग लिने भनी समाचारहरूले उल्लेख गरेका छन्। यो महासभामा नेपालले जीवाश्म ऊर्जाको प्रयोगले हुने विनाश, पर्यावरण संरक्षण अभियान र ‘पर्यावरण संरक्षण कोष’बारे गभ्मीर भएर बोल्नुपर्छ।

विश्वराज अधिकारी

akoutilya@gmail.com

प्रतीक दैनिकमा प्रकाशित: Friday, September 11, 2026 (शुक्रबार, भदौ २६, २०८३)

https://www.eprateekdaily.com/detail/100501 

Settlements Near Rivers Need Immediate Attention in Nepal-Article-645

 नेपालमा बसोबास व्यवस्थापन नीतिको खाँचो

गत भदौ १० गते भएको विनास लिला सम्भवत त नेपालको इतिहासमा नै हामीले पहिलो पटक भोगेको हो। यो स्तम्भकारको उमेर ७० को नजिक हुँदासम्ममा यस किसिमको विनास लिला देखेको स्मरण छैन। यो विनासलिलामा कति जन र कति धनको क्षति भयो, अहिले अनुमान सम्म गर्न पनि कठिन छ। यति धन र जनको क्षति भएको किटान गर्न अझै दुई चार महिना लाग्न सक्छ। उच्च प्रविधि र भौतिक साधनहरूको हामीले अति अभाव भोग्नु परिरहेको स्थितिमा यति धन र जनको क्षति भएको यकिन गर्न कठिन नै छ।

धनको क्षति पूर्ति पनि गर्न सकिन्छ तर जनको क्षति पूर्ति गर्न सकिंदैन। आफन्तको मृत्यु भएको र हराएको पीडा लिएर हजारौं परिवार बस्नु पर्ने स्थिति छ। अति नै दु:खद स्थिति छ। भोटेकोशीको तान्डव नृत्यले रसुवा, नुवाकोट, धादिंग लगायत अनेक स्थानहरूमा ठूलो क्षति गरेको छ। भदौ १० गतेको घटनाले पौराणिक कथाहरूमा भनिएझै प्रलयको झल्को दिएको थियो।

अचानक कुनै पीड आउँछ। अचानक कुनै समस्या आउँछ। कालान्तरमा ती पीडा र समस्याहरू हाम्रो स्मरणबाट हराउँछन। तर त्यस्तो होइन। २०८३ भदौं १० गते भएको विनाश लिलाबाट हामीले धेरै कुरा सिक्नु पर्ने हुन्छ। भविष्यमा त्यस्तो घटना हुन न दिन के के सावधनीहरू लिनु पर्छ, के के व्यवस्थाहरू गर्नु पर्छ, भनी गम्भीरतापूर्व सोंच्नु पर्छ। लघुकालीन र दीर्घकालीन योजनाहरू निर्माण गर्नु पर्छ। र तिनको क्रमश: कार्यान्वयन गर्नु पर्छ।

हजारौं हजार वर्ष पहिले देखि, जुन बेला मानव जीवन केवल कृषिमा आश्रित थियो, व्यापार र उद्योगको समुचित विकास भइसकेको थिएन, त्यसबेला देखि मानव वस्तिहरू ठूला पोखरी, ताल, खोला, नदीको छेउमा बसेको पाइन्छ। पुर्वमा कोशी देखि बाग्मती हुँदै गण्डकी, कर्णाली लगायत अनेक नदीको किनारमा हाम्रा मानव वस्तीहरू अवस्थित रहेको देखिन्छ। नदीको किनारमा बसोबास गर्न मानिसले अहिले पनि छाडेको छैन। त्यो क्रम अहिले पनि जारि नै छ।   

पहिले पहिले, सिंचाइका लागि सजिलो हुने तथा नदीका तटीय क्षेत्रहरू समतल भूभाग हुने भएकोले कृषिका लागि नदीका छेउका जग्गाहरू अति उपयोगी हुन्थ्यो। मानव-जीवन कृषिमा आधारित भएकोले धेरै बस्तीहरूको विकास नदीको किनारमा त्यसकारण भएको हो। मुख्य रुपमा, कृषिको कारणले गर्दा नै नदीको छेउमा मानव-बस्तीहरूको विकास भएको हो। तर पहिले संचार क्षेत्रको अहिले जस्तो उच्च विकास नभएकोले बाढी वा अन्य कारणले नदी छेउका बस्तीहरू क्षति ग्रस्त हुँदा, जन धनको क्षति हुँदा, तत्काल जानकारी हुन्थेन। यो स्तम्भकार नै बाग्मती नदी- पीडित हो। अति नै पीडित हो। बाग्मती नदीले हाम्रो परिवार लगायत छतौना (सर्लाही) गाउँलाई निकै दु:ख दियो। ठिकसङ्ग याद भएन, सम्भवत त २००७ सालतिरको कुरा हो, बाग्मतीमा आएको भीषण बाढीले हाम्रो ९ बिघा जग्गा बर्बाद भयो। बाग्मतीले बगाएर ल्याएको बालुबाले हाम्रो ९ बिघा जग्गा पुरिदियो। अलुवा, सुथनी आदि बाहेक त्यो जग्गामा केही पनि नफल्ने स्थिति भयो। राम्रो मूल्यमा बिक्री हुने त्यो जग्गा मूल्यहीन भएर बिक्री नहुने स्थितिमा पुग्यो। त्यस पछि हामीलाई गरिबीले नराम्रो गरी छोप्यो। एक पटक बाग्मतीमा आएको बाढीले झण्डै मेरो पिता देवराज उपाध्यायको ज्यान नै लिएको थियो। बाढीसङ्ग संघर्ष गर्न छतौनाका प्राय हरेक परिवारसङ्ग डेंगी (ढुंगा) हुन्थ्यो। बाग्मती पीडितहरूको कथा लामो छ।  

माथिको जानकारी, जुन मेरो परिवारसङ्ग जोडिएको छ, असान्दर्भिक पनि हुन सक्छ। तर त्यो जानकारी यहाँ प्रस्तुत गर्नुको मुख्य कारण नदी र नदीले ल्याएको बढीले मानिसलाई सताउने कथा पुरानो हो भनी दर्शाउनु हो। बाग्मतीले आफ्नो धार (पानीको बहाब) कता परिवर्तन गर्ने हो भनी वर्षाको समयमा अनेक परिवारमा एक किसिमको त्राही हुन्थ्यो।

त्यसबेला, छतौनादेखि ज्यादै नजिक (लगभग ३ कोष) रहेको गौर जान पनि वर्षाको समयमा, बाग्मतीमा आएको बाढीको स्थितिले, भारतको ढेंग रेल्वे स्टेसन पुगेर, रेल चढेर, गौर जानु पर्थ्यो। बागमती नदीले गर्दा नै रेल सुविधाको नजिक (भारतको बैरगानियां स्टेसन) हुँदा पनि, गौरको तिब्र गतिमा (चन्द्रनिगाहपुरझै) आर्थिक विकास नभएको हो भन्नेहरूको संख्या ठूलो छ। बाग्मतीको बाढी नियन्त्रण गर्न भारतले आफ्नो सीमाना (बैरगनियां वरपर) मा ठूलो बाँध बाँधेपछि गौरलाई बाग्मतीमा आएको बाढीले झनै सताउन थाल्यो। बाढीकै कारणले गर्दा ठूला ठूला लगानीकर्ताहरूले बाढीको भयका कारण गौरमा ठूला उद्योग एवं व्यापारको स्थापना गर्न लगानी गरेनन्।

अब चर्चा गरौं पहाडी नदीहरूको। ती नदीले पुर्याएको मानवीय र आर्थिक क्षतिको। हाम्रा धेरै मानव-बस्ती र  बजारहरू वर्षौंदेखि नदीको किनारमा अवस्थित छन्। बाढीको उच्च जोखिमा छन। भदौं १० आएको बढी पुन: दोहरिने स्थित छ। ‘गोल्बल वार्मिङ’ ले गर्दा हिंउ पग्लेर वा बाढी कारण हाम्रा अनेक बस्तिहरूले विनास-लिला देख्नु पर्ने स्थिति छ। यो समस्या संसार भरि नै छ। नेपाललाई यो समस्याले भविष्यमा झनै बढी सताउने देखिन्छ।  

एउटा बस्तीको विकास गर्न अरबौं रुपैयां खर्च गरिएको हुन्छ। त्यो बस्तीसम्म पुग्न सडक निर्माणमा पनि उत्तिकै खर्च गरिएको हुन्छ। बिजुली, संचार जस्ता पूर्वाधारहरूको विकास गर्न पनि ठूलो धनराशी खर्च गरिएको हुन्छ। तर जब बाढी आउँछ बस्तीनै पनि सखाब पारिदिन्छ। मानवीय क्षति पनि उत्तिक हुन्छ। यो तथ्यलाई हामीले गम्भीरतापूर्वक लिनु पर्ने स्थिति छ।

भदौ १० को घटना भोगे पछि, अनेकौं दर्द र कष्ट सहे पछि, अब हामीले आफूसङ्गनै एक महत्वपूर्ण प्रश्न सोध्नु पर्नै स्थिति सृजना भएको छ। त्यो प्रश्न हो, ‘के हामीले नदीको किनारमा बस्तीहरू निर्माण गर्नु उचित छ? यसैगरी अर्को प्रश्न सोध्नु पर्ने हुन्छ- ‘हामीले बाढी र पैरोको कारण उच्च जोखिमा रहेका पहाडी सहरहरूलाई अन्य सुरक्षित स्थानमा सार्ने हो कि?’ यी दुई अति महत्वपूर्ण प्रश्नहरू हुन्। बाढी आउँदा धन जनको ठूलो क्षति हुन्छ। हजारौले मानवीय क्षति बेहोर्नु त पर्छ नै आर्थिक क्षति पनि उत्तिकै बेहोर्नु पर्छ। घर निर्माणमा लाखौंले धनराशी खर्च गरिएको हुन्छ। रगत र पसिना बगाएर कुनै एक (गरिब) परिवार आफ्नो घर निर्माण गर्ने स्थितिमा पुगेको हुन्छ।

अब हाम्रा नदीहरूको भौगोलिक स्थितिको चर्चा गरौं। नेपालका नदीहरू प्राय: हिमक्षादित छन्। हिउँ पग्लेर नदीहरू बग्छन। यसै गरी हामा नदीहरू उच्च सतहबाट बगेर तल्लो सतमा बग्छन। नदीहरू पहाडको उच्च सतहबाट बगेर तल्लो सतमा पुग्ने हुनाले बाढीको पानीमा उच्च शक्ति (Current) हुन्छ। पानीमा उच्च शक्ति भएकोले नै बाढीको समयमा जन धनको ठूलो क्षति हुन्छ। हामीले पानीको व्यवस्थापन गर्न सकेका छैन। उत्तर तिर (चीन) बाट आएको पानी बगेर दक्षिण तिर (भारत) पुग्छ। हामी अनेक नदीहरूका केवल मार्ग हुन पुगेका छौ। तिनको उपयोग गर्न सकेका छैनौ। नियन्त्रण पनि गर्न सकेका छैनौ। लागतको हिसाबले नेपालका ठूला नदीहरू नियन्त्रण गर्न लगभग असम्भव नै छ। यस्तो स्थिति रहेको परिप्रक्ष्यमा हामीले नदीका किनारमा बसोबास गरिरहेका परिवारहरूलाई अन्त सुरक्षित स्थानमा सार्नु पर्ने हो भनी सोंच्नु पर्ने स्थिति छ। बाढीको उच्च जोखिमा रहेका बस्तीहरूलाई अन्यत्र सार्ने हो कि, यसबारे गम्भीर भएर सोंच्नु पर्ने स्थिति छ।

हामीले मुख्य गरी सरकारले ‘बस्ती सुरक्षा एवं विकास नीति’ ल्याउन आवश्यक छ। यस्तो गरिएमा, सरकारले सुरक्षित स्थानमा मात्र बस्ती निर्माण गर्न सल्लाह दिएमा वा सुरक्षित स्थानमा बस्तिको विकास भएमा अहिले जस्तो बढीमा हजारौंले ज्यान गुमाउनु पर्ने स्थिति रोक्न सकिन्छ। यसबारे हामीले गम्भीर भएर सोंच्न आवश्यक छ।

नेपाल जस्तो गरिब राष्ट्रले  बाढीको कारण पटक पटक र धेरै पटक हुने आर्थिक क्षति बेहोर्न कठिन छ। देश विप्रेषणमा चल्नु पर्ने एउटा समस्या रहेको स्थितिमा बाढीको तान्डव नृत्य पटक पटक भोग्नु पर्ने अर्को समस्याले देशलाई झन झन गरिब पार्दै लान्छ। बाध्य भएर रोजगारको लागि अझै ठूलो संख्यामा नेपालीहरूले देश छाड्नु पर्ने स्थिति उत्पन्न हुन सक्छ।

नदी नियन्त्रण र बसोबास व्यवस्थापन बारे सरकारले छिटै ठोस ‘नीति’ ल्याउन आवश्यक छ। यस्तो नगरिएमा आउने भविष्यमा हामीले झनै ठूलो मानवीय र आर्थिक क्षति बेहोर्नु पर्ने स्थिति आउन सक्छ। बाढी कुन बेला, कसरी, र कहाँ पस्न सक्छ भन्न सकिंदैन। वीरगंजबासीहरूलाई थाहा हुन सक्छ, एक पटक २०३३ वा ३४ तिर वा त्यसै अवधिको छेउछाउम वीरगंजमा अचानक ठूलो बाढी आएको थियो। पानी कताबाट र कसरी पस्यो तत्काल अनुमान गर्न कठिन भयो। तर वीरगंज जल मग्न भएको थियो। वीरगंजको गोश्वारा रोड तिर कम्मरसम्म पानी थियो

हामीले बसोबास सुरक्षा नीति ल्याउन अब ढिलो गर्न हुँदैन।

विश्वराज अधिकारी

akoutilya@gmail.com

प्रतीक दैनिकमा प्रकाशित: Friday, September 04, 2026

Economic Reasons For Bhadra 23 and 24 in Nepal-Article-644

 भदौ २३ र २४ मा भएका घटनाहरूको आर्थिक कारण

२०८२ भदौ महीनामा ठूलो विद्रोह भयो। चरम विनाशक विद्रोह भयो। मेरो बुझाइमा, त्यो विद्रोह, आगजनी, जनधनको क्षति र भवनहरू तोडफोडको हिसाबले हेर्दा, नेपालको इतिहासमानै पहिलो र अति भयानक विद्रोह थियो। त्यो विद्रोह नेपालको इतिहासमैं पहिलो थियो वा थिएन, यकीनका साथ भन्न सक्ने मेरो क्षमता (अध्ययन र अनुसन्धान) छैन। म केवल अनुमान गर्न सक्छु। यो तथ्यको निक्र्योल गर्ने जिम्मा सम्बन्धित विज्ञ एवं इतिहासकारहरूलाई दिंदै त्यो भयानक विद्रोह हुनुका मुख्य–मुख्य कारण यो लेखमा खोज्ने प्रयास गरेको छु।

त्यो विप्लवमा धेरै सरकारी भवन जले। त्यति मात्र होइन, व्यापारिक भवनहरू पनि जलेर नष्ट भए। प्रदर्शनकारीहरूले व्यक्तिगत निवासहरूमा पनि आगो लगाए। यस्तो किन भयो ? कसले गर्यो? यस्तो गर्नुको पछाडि कारण के थियो? प्रायः ठूला–ठूला प्रदर्शनहरूमा सरकारी भवनहरू जलाइएको पाइन्छ र त्यस्तो भएको संसारका अन्य मुलुकहरूमा पनि देख्न सकिन्छ। तर भदौ २३ र २४ मा व्यापारिक भवनहरू जलाइएका छन्। यहाँसम्म कि व्यक्तिहरूको निजी भवनहरू पनि जलाइए। खासगरी कुनै राजनीतिक दलसँग आबद्ध व्यक्तिहरूका भवन पनि जलाइए। त्यति मात्र होइन, व्यक्तिहरूलाई कुटपिट पनि गरिएको थियो। यस्तो घटना इतिहासमा विरलै देखिन्छ।

ठूलो मात्रामा हिंसा, आगजनी, लुटपाट, तोडफोड हुनुको कारण के थियो, यसबारे विभिन्न व्यक्तिहरूले आआप्mनो धारणा राखेका छन्। केहीको मतमा भदौ २३ र २४ गते जुन घटना भयो त्यसको पछाडि केही राजनीतिक दलहरूको हात थियो। कसैको मतमा केही राजनीतिक दलका कार्यकताहरूले नै त्यस्तो गरेका थिए। केहीको भनाइ अनुसार विदेशी शक्तिहरूले विभिन्न व्यक्तिहरूलाई त्यस्तो गर्न लगाएका थिए। केही व्यक्तिहरू विदेशीहरूको इशारामा चलेका थिए, उनीहरूले नै त्यस्तो भयावह स्थिति सृजना गरेका थिए । केहीको विचारमा त्यो प्रदर्शन स्वस्फूर्त भएको थियो। जनता आफूद्वारा आफैं परिचालित भएर सडकमा आएको थियो। प्रदर्शन गरेको थियो।

भदौ २३ र २४ को घटनाका लागि अन्य कारणहरू पनि जिम्मेवार होलान् तर मुख्यरूपमा तीन कारण जिम्मेवार रहेको प्रदर्शनको क्रियाकलाप, स्वरूप, प्रकृति र उद्देश्य हेर्दा अनुमान गर्न सकिन्छ। र ती तीनै कारण आर्थिक थिए। १. बेरोजगारी, २. महँगी, ३. आर्थिक र पदीय भ्रष्टाचारजस्ता कारणहरूले त्यो भयावह स्थिति सृजना भएको थियो।

जब कुनै घटना घट्छ, तब त्यसका पछाडिको कारण खोज्नुपर्छ। खास घटना घट्नुको कारण न खोज्ने हो र चुपचाप बस्ने हो भने भविष्यमा फेरि पनि त्यस्तो घटना घट्न सक्छ। त्यस कारण त्यस्तो घटना किन भयो? त्यस्तो हुनुको कारण सरकार र नागरिक समाज दुवैले खोज्नुपर्छ। विगतमा भएका घटनाहरूबाट पाठ सिकेर भविष्यमा त्यस्तो दुःखद घटना नघटोस् भनेर अनेक नीति तथा कार्यकक्रमहरू निर्माण गर्नुपर्छ। नेपालजस्तो गरीब देशले, जुन विप्रेषणको भरमा चलिरहेको छ, जसको आफ्नो उत्पादन छैन, लगभग सम्पूर्ण वस्तु विदेशबाट खरीद (आयात) गर्नुपर्ने स्थिति छ, यस किसिमका धेरै घटना वा उथलपुथल बर्दास्त गर्न सक्दैन। यस्ता घटना नेपालमा भइरहने हो भने नेपाल पनि श्रीलङ्काजस्तो ज्यादै गरीब भएर नागरिकहरूका लागि औषधि खरीद गर्न विदेशी मुद्रा नरहेको स्थितिमा पुग्न सक्छ।

नेपालमा उर्लिएको बेरोजगारी र रोजगारको लागि विदेशिनुपर्ने बाध्यताले युवाहरू मात्र होइन, तिनका अभिभावकहरूलाई पनि आन्दोलित पारेको थियो। त्यस बेला सरकारमा रहेका दल र ती दलका नेताहरूको सत्तालिप्साले जनतालाई आन्दोलित पारेको थियो। नेताहरूप्रति ठूलो वितृष्णा जगाएको थियो। जनता त्यो वितृष्णा पोख्ने अवसर खोजिरहेको थियो। भदौ २३ र २४ ले जनतालाई आफूभित्र रहेको वितृष्णा पोख्ने निकास दियो।

बाहिरबाट हेर्दा वैदेशिक रोजगारमा जाने युवाहरू र तिनका अभिभावकहरू (राम्रो आम्दानीको कारण) खुश रहेका देखिन्छन्। यथार्थमा त्यस्तो होइन। विदेश जाँदा युवाहरूको आँखामा खुशीको जुन चमक देखिन्छ, त्यो चमक यथार्थ होइन। विदेशमा कार्यरत युवाहरूलाई यो लेखक स्वयंले विभिन्न देशहरूमा भेट्दा उनीहरू वैदेशिक रोजगारबाट खुशी नरहेको पाएको छ। नेपालमा रहेका अभिभावकहरू पनि आफ्ना सन्तानलाई रोजगारको लागि विदेश पठाउनुपर्ने बाध्यताबाट खुश छैनन्। रोजगारमा जाने युवा र तिनका अभिभावकसमेतले देशमा बेरोजगारी बढ्नुको कारण त्यस बेलाका सरकारमा रहने दलहरूलाई देखे। भदौ २३ र २४ मा आफ्नो रिस पोखे।

नेपालमा महँगीको स्थितिबारे मैले पहिले पनि यसै दैनिकमा लेख लेखिसकेको छु। हाम्रो देशमा रु १, २, ५, र १० का नोटहरूको विनिमय क्षमता नै छैन। रु १ र २ का नोटहरूको विनिमय क्षमता नभएकाले ती प्रचलनबाट हराइसकेका छन्। रु २० र ५० को नोटको पनि बलियो क्रयशक्ति छैन। रु १०० को नोटको मात्र राम्रो क्रयशक्ति छ। यो विश्लेषण वा नोटको क्रयशक्ति मापनबाट पनि नेपालमा कुन स्तरको महँगी छ भन्ने कुराको अनुमान गर्न सकिन्छ। बढ्दो महँगीले आक्रान्त भएको बेला रिस पोख्ने कुनै उपयुक्त समय जनताले खोजिरहेको थियो। भदौ २३ र २४ ले महँगीले आक्रान्त जनतालाई रिस पोख्न निकास थियो। सडकसम्म पुर्यायो। स्मरण रहोस्, भदौ २३ र २४ को भयावह आन्दोलनमा केवल निम्न आय भएका व्यक्तिहरूको ठूलो सङ्ख्यामा उपस्थिति थियो। उच्च मध्यम वर्ग र उच्च वर्गका, आर्थिक स्थितिको हिसाबले, व्यक्तिहरूको उपस्थिति थिएन। 

त्यस बेला (भदौ २३ र २४ गतेपूर्व) सरकारमा रहेका दलका, सबै होइन, केही नेताहरूले गरेका आर्थिक एवं पदीय भ्रष्टाचारबाट जनतामा क्रोध र निराशा ठूलो परिमाणमा सञ्चार भएको थियो। कुनै बेला यो दलको, कुनै बेला त्यो दलको सहयोगमा सरकार बन्ने र सरकार विघटन हुने स्थितिले जनतालाई निराश पारेको थियो। निराश मात्र होइन, क्रोधित पारेको थियो। केही नेताहरूको अभिव्यक्तिले जनतालाई, नेताहरूविरुद्ध, तत्काल सडक पुग्न मन लाग्ने स्थितिमा समेत पुर्याएको थियो। एउटै व्यक्ति पटक–पटक प्रधानमन्त्री हुने स्थितिले जनतालाई उत्तिकै क्रुद्ध पारेको थियो। सरकारमा रहेका दलका नेताहरू रोजगार वृद्धि गर्ने, महँगी घटाउन अनेक कार्यक्रमहरू ल्याउने कार्यमा संलग्न हुनुको सट्टा केवल सत्तामा पुग्ने दाउमा रहेको देखेर पनि जनतामा ठूलो निराशा उत्पन्न गराएको थियो। अर्को शब्दमा भन्ने हो भने नेताहरूमा रहेको सत्तालिप्साले जनतालाई क्रुद्ध बनाएको थियो। नेताहरूले जुन आर्थिक र पदीय भ्रष्टाचार गरेका थिए, त्यसले ठूलो जनसमूहलाई सडकमा जान, वर्तमान सरकारको विरोध गर्न सडकमा पुर्याएको थियो।

जब मानिस अति क्रोधित हुन्छ, सर्वप्रथम उसले विवेक गुमाउँछ। विवेक गुमाएपछि व्यक्तिहरूमा केवल दुई कुरा हुन्छ पहिलो–हिंसक प्रवृत्ति, दोस्रो– प्रतिशोध। ठूलो जनसमूहमा २३ र २४ का दिनमा हिंसक प्रवृत्ति र प्रतिशोधको भावना मात्र थियो। हिंसक प्रवृत्ति र प्रतिशोधको भावनाले व्यक्तिहरूलाई तोडफोड, आगजनी, लुटपाट मात्र होइन, हिंसासमेत गर्न प्रेरित गर्यो। परिणाम के भयो त? उत्तर हामी सबैलाई थाहा छ।

भदौ २३ र २४ मा जे जस्ता घटना भए, ती उचित थिएनन्। अनुचित थिए। तर अनुचित कार्य गर्न केही नेताहरूको व्यवहारले जनतालाई प्रेरित गर्यो। नेपालको इतिहासमा सर्वाधिक ठूलो बीभत्स घटनाहरू गर्न प्रेरित गर्यो। जनतालाई ह्दयहीन तुल्यायो।

हामीले इतिहासबाट सिक्नुपर्छ। बेरोजगारी र महँगीले क्रुद्ध भएका व्यक्तिहरूले जे पनि गर्न सक्छन् भन्ने कुरा हामीले भदौ २३ र २४ को घटनाबाट बुझ्नुपर्छ। नेपालजस्तो गरीब राष्ट्रले ठूला ठूला घातक र हिंसक प्रदर्शन, आर्थिक हिसाबले बेहोर्न सक्तैन भनी हामीले राम्रो गरी बुझ्नुपर्छ।

नेपाललाई अहिले लामो समयसम्म शान्ति आवश्यक छ। यो कारणले पनि जनताले बालेन्द्र शाहको सरकारलाई अवधिभर काम गर्न दिनुपर्छ। शान्तिसँग काम गर्न दिनुपर्छ। नेपाली काङ्ग्रेस, नेकपा (एमाले)लगायत अन्य दलहरूले पनि बालेन्द्रको सरकारलाई काम गर्न दिनुपर्छ। अन्य दलहरू, जो सरकारमा छैनन्, उनीहरूले यसपालिका लागि सत्तालिप्सा त्याग्नुपर्छ। सत्ताका लागि गरिने दाउपेचबाट अलग रहनुपर्छ। अनेक बहानामा विभिन्न किसिमका प्रदर्शन, तोडफोड, आगजनी गर्नुहुँदैन। शान्तिपूर्ण प्रदर्शनद्वारा पनि वर्तमान सरकारको गलत कार्यको विरोध गर्न सकिन्छ। शान्तिपूर्ण प्रदर्शन गर्नुपर्छ। 

राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले पनि आफूलाई देश र जनताको सेवामा केन्द्रित गर्नुपर्छ। रास्वपाका सरकारमा रहेका वा बाहिर रहेका नेताहरूले के बुझ्न आवश्यक छ भने गत निर्वाचनमा लोकप्रियताका कारण चुनावमा विजय हासिल गरेका होइनन्। उनीहरूले चुनावमा विजय हासिल, त्यस बेलाका सरकारमा रहेका राजनीति दल एवं तिनका नेताहरूप्रति वितृष्णाको कारण चुनावमा विजय हासिल गरेका हुन्। नेताहरूको विजय उनीहरूको गुणले होइन, अन्य प्रतिस्पर्धी नेताहरूप्रति वितृष्णाको परिणाम थियो। यो तथ्य रास्वपाका लगभग सबै नेतामा लागू हुन्छ।

विश्वराज अधिकारी

akoutilya@gmail.com

प्रतीक दैनिकमा प्रकाशित: Friday, August 28, 2026

https://www.eprateekdaily.com/detail/100369

Intellectual Capital and Its Importance-Article- 643

 बौद्धिक पूँजी र त्यसको महत्त्व

पूँजी दुई किसिमको हुन्छ– भौतिक र बौद्धिक। हुनत भौतिक पूँजी पनि बौद्धिक पूँजीको नै उपज हो, तर भौतिक पूँजी एक व्यक्तिबाट अर्कोमा सजिलै हस्तान्तरण हुन सक्छ, जबकि बौद्धिक पूँजी हुँदैन। भौतिक पूँजीलाई सजिलै एकबाट अर्कोमा हस्तान्तरण गर्न सकिन्छ जस्तो कि कुनै व्यक्तिले आफूसँग रहेको सम्पत्ति (नगद, जग्गा वा अन्य मुद्राद्वारा मूल्य तोकिएको वस्तु) आफ्नो सन्तानलाई वा अरूलाई दिनु। यसैगरी, सो व्यक्तिले अन्त कतै लगानी गर्नु। बौद्धिक पूँजी भने एक व्यक्तिबाट अर्कोमा हस्तान्तरण हुन सक्दैन। जोसँग बौद्धिक पूँजी (प्रतिस्पर्धात्मक रचनात्मक बौद्धिक क्षमता) छ, उसले मात्र आफ्नो त्यो क्षमताको प्रयोग गर्न सक्छ, अरूले सक्तैन। जस्तै व्यापारी, शिक्षक, चिकित्सक, वकील, वैज्ञानिक आदिहरूसँग रहेको बौद्धिक क्षमता उनीहरूको पूँजी हो र त्यो पूँजीको उपयोग गरेर उनीहरू फाइदा (प्रतिफल) प्राप्त गर्न सक्छन्। यहाँ चर्चा गर्न खोजिएको चाहिं व्यक्तिद्वारा प्रयोग गरिने बौद्धिक क्षमताको हो, बौद्धिक पूँजीको हो।

अहिलेको यो अति उन्नत सञ्चारको युगमा व्यक्तिहरूले आफ्नो बौद्धिक क्षमताको उपयोग गरेर करोडौं रुपियाँ कमाउन सक्छन्। अर्थात् अहिलेको यो युगमा ठूलो आर्जन गर्नका लागि व्यापार सञ्चालनको प्रारम्भिक अवस्थामा नै ठूलो लगानी गर्नुपर्ने बाध्यता छैन। अर्को शब्दमा भन्ने हो भने व्यक्तिहरूले ठूलो रकम लगानी नगरेर, बौद्धिक क्षमताको उपयोग गरेर, छोटो समयमा अरबौं रुपियाँ कमाउन सक्छन्। धन आर्जन गर्नका लागि पुख्र्यौलीदेखि प्राप्त बुबा–बाजेको सम्पत्ति प्रयोग गर्नुपर्दैन। त्यस कारण यो युग ज्ञान–युग हो, केवल पूँजी (भौतिक) युग होइन। यस तथ्यका उदाहरणहरू धेरै छन् । यहाँ भने न्युयोर्क राज्यमा जन्मेका, अमेरिकी नागरिक मार्क जुकर्बर्गको सफलतालाई यो ज्ञानको युगको भन्ने तथ्यसँग जोडेर, केवल ज्ञानको उपयोग गरेर मात्र पनि व्यक्ति आफ्नो जीवनमा, छोटो समयमा कसरी सफल (मुख्यगरी आर्थिकरूपमा) हुन सक्छ भन्ने उदाहरण दिन खोजिएको छ।

संसारको जुनसुकै कुनामा बस्ने व्यक्तिलाई पनि फेसबूकको लोकप्रियता र प्रयोगबारे अवश्य थाहा हुनुपर्छ। संसारभरि नै ज्यादै लोकप्रिय रहेको सामाजिक सञ्जाल फेसबूकको सक्रिय प्रयोगकर्ताको सङ्ख्या सन् २०१० मा ५०० मिलियन थियो र त्यो सङ्ख्यामा व्यापक वृद्धि भएर सन् २०१२ मा एक बिलियन हुन पुग्यो। अहिले (सन् २०२६ मा) फेसबूक प्रयोगकर्ताको सङ्ख्या ३.७ बिलियन (मासिक प्रयोगकर्ता) रहेको अनुमान गरिएको छ।

फेसबूकको प्रयोगकर्ताहरूको सङ्ख्या दिन प्रतिदिन बढ्दो छ। तस्वीर र सन्देश दुवैद्वारा विश्वको एक कुनामा रहेको व्यक्तिलाई विश्वको अर्को कुनामा रहेको व्यक्तिसँग सजिलै जोड्ने तथा प्रयोगकर्ताहरूलाई समाचार (प्रयोगकर्ताहरूसँग सम्बन्धित)लगायत मनोरञ्जनसमेत प्रदान गर्ने विशेषता फेसबूकले बोकेको हुनाले छोटो समयमा नै यो सामाजिक सञ्जाल ज्यादै लोकप्रिय हुन पुगेको छ, जुनसुकै उमेर समूहका व्यक्तिहरूमा पनि। सजिलै इन्टरनेट सुविधा प्राप्त गर्न नसक्ने व्यक्तिले पनि र दिनभरि बेफुर्सती रहने व्यक्तिले पनि, यसो एक छिन समय निकालेर फेसबूक हेर्छ नै। केहीको लागि त फेसबूक, दिनचर्या जस्तो भएको छ। तर पहिले कसैले सोचेको पनि थिएन होला, कुनै व्यक्तिले आफ्नो बौद्धिक क्षमता प्रयोग गरेर यस्तो (फेसबूक जस्तो) सशक्त सामाजिक सञ्जाल प्रयोगमा ल्याउनेछ र त्यसको प्रयोगकर्ता यति ठूलो सङ्ख्यामा हुनेछ। त्यो सामाजिक सञ्जालले संसारभरि छरिएर रहेका व्यक्तिहरूलाई जोडिरहेको छ। प्रयोगकर्ताहरूले पनि त्यसबाट निकै फाइदा उठाइरहेका छन्। र त्यो सामाजिक सञ्जालको विकासले चिठीपत्र, फोन आदिको व्यवसायलाई निकै प्रभावित गरेको छ। त्यही अति लोकप्रिय सामाजिक सञ्जाल फेसबूकका पाँच जन्मदाताहरूमध्ये एक हुन्– मार्क जुकर्बर्ग। कुनै बेला विद्यार्थी अवस्थामा डर्मिटोरी (छात्रावास) मा बस्ने जुकर्बर्ग, फेसबूकको विकास गरेर अहिले बिलेनियर भएका छन्, धनाढ्य भएका छन्। मार्क जुकर्बर्ग अहिले (सन् २०२६ मा) सर्वाधिक एक नम्बर धनी इलोन मस्कपछि पाँचौं धनी (२२६ बिलियन अमेरिकी डलर सम्पत्ति) भएका छन्।

साम्यवादीहरूले भने बौद्धिक पूँजीको बेवास्ता गर्छन् र पूँजीलाई केवल रुपियाँ–पैसा, धन–सम्पत्ति (जग्गा, घर, भौतिक वस्तु आदि)को रूपमा मात्र परिभाषित गर्छन्। पूँजीद्वारा श्रमको शोषण हुन्छ भन्ने यथार्थ स्थापना गरेर त्यसमाथि अटल विश्वास गर्छन्। पूँजीमाथि एकल वा केही व्यक्ति तथा निजी क्षेत्रको स्वामित्वको अन्त्य गरेर राज्यको स्वामित्व कायम गर्छन्, समूह वा राज्यको पूँजीको रूपमा त्यसलाई लिन्छन्। परिणामस्वरूप पूँजीको विकास हुन पाउँदैन, किनभने पूँजीको लगानीबाट हुने फाइदा कुनै खास तोकिएको समूह वा राज्यलाई जाने हुनाले कुनै एक व्यक्ति वा समूह आफ्नो बौद्धिक क्षमताको प्रयोग गरेर पूँजीको विकास गर्नपट्टि लाग्दैन, पूँजीको विकासप्रति पूर्णरूपमा उदासीन हुन पुग्छ। मानिस स्वभावले स्वार्थी प्राणी हो। र त्यो स्वार्थी प्रवृत्तिले गर्दा नै मान्छे भन्ने प्राणीको यति बढी विकास भएको हो। आफ्नो स्वार्थपूर्ति हुने नदेखेसम्म व्यक्ति कुनै काम गर्न अग्रसर हुँदैन। व्यक्तिको लगभग प्रत्येक क्रियाकलाप अर्थद्वारा निर्देशित हुन्छ। यस यथार्थको वामपन्थीहरू बेवास्ता गर्छन्। कठोर निमय र कानून लादेर, अनुशासनभित्र बस्न बाध्य पारेर, भौतिक सजायको डर देखाएर मान्छेलाई निस्स्वार्थी वा विवेकी बनाउन सकिन्छ भन्ने काल्पनिक मान्यतामाथि विश्वास गर्छन्। सम्पत्ति निजी नभएसम्म पूँजीको विकास हुन सक्तैन भन्ने तथ्यलाई बुझेर होला चीनले अहिले पूँजीमाथि राज्यको होइन, व्यक्ति (लगानीकर्ता वा व्यवसायी) को स्वामित्व कायम हुन दिएको छ। सरकारले गरेको यस किसिमको व्यवस्थाले गर्दा लगानीकर्ताहरूले आफ्नो क्षमता प्रयोग गरेर, लगानीद्वारा राम्रो प्रतिफल प्राप्त गर्दै, आफू र देशलाई समेत छोटो समयमा धनी बनाउन सफल भएका छन्। अहिले चीनले आफ्नो लगानी संसारभरि फिजाएको छ। पूँजीमाथि निजी क्षेत्रको स्वामित्व कायम हुन नदिएको भए, मुलुकको आर्थिक विकासमा बौद्धिक पूँजीको ठूलो महत्त्व हुन्छ भन्ने यथार्थ बोध नगरेको भए, चीनले यति चमत्कारी किसिमले आर्थिक प्रगति गर्थेन होला।

राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको विकासमा पूँजीको महत्त्व सर्वाधिक हुन्छ भन्ने तथ्यलाई हृदयङ्गम गरेका वा पूँजीवादलाई राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको निर्देशक सिद्धान्त मानेका मुलुकहरूले बौद्धिक पूँजीलाई अत्यधिक महत्त्व दिएका हुन्छन्। नियम कानूनको निर्माण बौद्धिक पूँजीको विकास र विस्तार सजिलै किसिमले होस् भन्ने किसिमबाट गरेका हुन्छन्। राज्यको नियम कानूनलाई बौद्धिक पूँजीको विकास हुने किसिमबाट लचिलो र खुकुलो पारेका हुन्छन्। परिणामस्वरूप मुलुकमा नयाँ नयाँ वस्तु तथा सेवाको विकास हुन पुग्छ र त्यसको बिक्रीबाट विकासकर्ता वा व्यवसायीले त राम्रो आय आर्जन गर्छ नै, मुलुकले पनि राम्रो लाभ प्राप्त गर्छ। थप रोजगारका अवसर सृजना हुने हुनाले रोजगारको क्षेत्र पनि विस्तार हुन पुग्छ। संरा अमेरिकाले बौद्धिक पूँजीको विकास र प्रयोगमा जोड दिएको हुनाले नै गूगल, युट्युब, फेसबूक, इबे, अमेजन डटकमजस्ता नयाँनयाँ सेवाको विकास प्रभावकारी किसिमले हुन सकेको हो।

तर विडम्बना, गरीब भनौं वा विकासशील राष्ट्रहरूमा, मुलुकको केन्द्रीय वा क्षेत्रीय राजनीतिमा, वामपन्थीहरूको ज्यादै बलियो प्रभाव हुन्छ। उनीहरू पूँजीमाथि राज्यको नियन्त्रण हुनुपर्छ भन्ने कुराको वकालत गर्छन्।

वामपन्थीहरूले बौद्धिक पूँजीलाई महत्त्व दिंदैनन्। पूँजीप्रति वामपन्थीहरूको धारणा यस किसिमबाट ज्यादै प्रतिकूल रहेको हुनाले नै गरीब मुलुकहरू गरीबीको दुश्चक्रबाट बाहिर आउन सकिरहेका छैनन्। तुलनात्मकरूपमा गरीब मुलुकहरूमा गरीबी झन्झन् बढिरहेको छ। गरीब मुलुकहरू तुलनात्मकरूपमा झन्झन् गरीब भएका हुनाले ठूलो सङ्ख्यामा गरीब देशका नागरिकहरू धनी देशतिर पलायन भइरहेका छन्। रोजगारका लागि विदेशिन बाध्य भएका छन्।

विश्वराज अधिकारी

akoutilya@gmail.com

प्रतीक दैनिकमा प्रकाशित: Friday, August 21, 2026

https://www.eprateekdaily.com/detail/100273