आर्थिक समृद्धिले समस्या पनि ल्याउँछ
आर्थिक समृद्धिले सुख र आनन्द ल्याउँछ। जीवन सरल
हुन्छ। कष्टकर जीवनबाट मुक्ति पाइन्छ। यो मान्यता वा विश्वास सतप्रितसत सही होइन।
तिब्र वा उच्च आर्थिक विकासले समस्या पनि ल्याउने गर्दछ। एउटा मात्र होइन अनेक
समस्या ल्याउने गर्दछ। भारत, चीन जस्ता अनेक देशहरूले तिब्र आर्थिक विकासबाट सृजित
अनेक समस्याहरू भोगिरहेका छन्। यी देशका नागरिकहरूले उच्च आर्थिक विकासको मूल्य
मानसिक एवं शरिरीक (स्वास्थ्य) समस्याहरू भोगेर चुक्ता गरिरहेका छन्। विश्वको
छैठौं ठूलो अर्थ व्यवस्था भएको देश भारतको राजधानी दिल्ली विश्वको छैठौं सर्वाधिक
प्रदुषित शहर हुन पुगेको छ। दिल्ली यति बढी प्रदुषित हुनु भारतले तिब्र गतिमा
गरेको आर्थिक विकासको प्रतिफल हो। यस शहरका धेरै व्यक्तिहरू धनी भए। धेरै
व्यक्तिहरू सवारीका साधन (मोटरसाइकल, कार, जिप आदि) हरू खरिद गर्ने स्थितिमा पुगे।
धेरै व्यक्तिहरूसङ्ग सवारीका साधनहरू भएकोले सडकमा सवारीका साधनहरूको चाँप बढ्यो। सवारीका
साधनहरूको चाँप बढ्नुका साथै उँच्च ऊर्जा विसर्जनका कारण शहर पनि अति प्रदुषित हुन
पुग्यो।
नागरिकहरू जति बढी धनी भए त्यसै अनुसार समस्याहरू
कसरी थपिन्छ र पर्यावरण कसरी प्रदुषित हुन्छ तथा नागरिकहरूको जीवन कसरी कष्टकर
हुन्छ त्यसबारे चर्चा गरौं। कुनै पनि देशका नागरिकहरूको आम्दानी जुन अनुपातमा
वृद्धि हुन्छ सोही अनुपातमा उनीहरूको क्रय शक्तिमा पनि वृद्धि हुन्छ। क्रयशक्तिमा
वृदधि हुनासाथ उनीहरूले उपभोग गर्ने वस्तुहरूको संख्या र परिमाणमा पनि वृद्धि
हुन्छ। सामान्य आम्दानी हुने अवस्थामा कुनै एक व्यक्तिले दिन भरिमा (उदाहरणका लागि
) पचास वस्तुहरू उपभोग गर्छ भने आम्दानी अधिक वृद्धि हुनासाथ उसले दुई सय वस्तु
उपभोग गर्न सक्छ। व्यक्तिहरूले उपभोग गर्ने वस्तुहरूको संख्यामा वृद्धि गर्न सजिलो
हुन्छ। कुनै समस्या हुँदैन तर व्यक्तिहरूले उपभोग गरेका वस्तुका भाँडो, पैकेट,
पार्टपूर्जा, औजार आदि विसर्जन गर्न गर्न ठूलो समस्या हुन्छ। उदाहरणका लागि
व्यक्तिहरूको आम्दानीमा वृद्धि भएर तथा मोबाइल,लैपटप आदिको मूल्यमा (ठूलो संख्यामा
उत्पादन हुँदा) कमी आएर अहिले धेरै व्यक्तिहरू (संसारभरिनै) मोबाइल, लैपटप आदि ठूलो संख्यामा
खरिद गर्ने स्थितिमा पुगेका छन। त्येति मात्र होइन, दुई, चार वर्षमा नया नया मोडेल
खरिद गरेर पुरानो मोबाइल, लैपटप फाल्न सक्ने स्थितिमा पुगेका छन। एक व्यक्तिका
लागि पुरानो लैपटप वा मोबाइल फाल्न सजिलो छ तर कुनै पनि राष्ट्रलाई त्यसरी फालिएका
मोबाइल वा लैपटप विसर्जन गर्न अति नै कठिन छ। प्रयोग गरेर, पुरानो भएर, ठूलो
संख्यामा फालिएका लैपटैप, डेक्सटप, मोबाइल, प्रिन्टर, पार्टपूर्जा आदि कसरी
वातावरण प्रदुषित नहुने गरी बिर्सन गर्ने? यो अहिले विश्व भरिनै ठूलो समस्या भएको
छ। धनी देशहरूले साधन सम्पन्नताका कारण यो समस्या समस्या समाधान गर्लान तर गरीब
देशहरूले यो समस्या कासरी समाधान गर्ने? सामान्य प्लास्टिकका भाँडा वा बट्टाहरू
बिसर्जन गर्न वा ती ‘रिसाइकल’ गर्न सजिलो भए जति लैपटप, मोबाइल आदि बिसर्जन गर्न
सजिलो छैन। ज्यादै नै जोखिमपूर्ण छ। यी वस्तुहरू बिसर्जन गर्न उच्च प्रविधि एवं
अति सुरिक्षित व्यवस्थापनको आवश्यकता पर्दछ।
अब प्लास्टिक उत्पादनको स्थिति, प्लास्टिकको
प्रयोग र प्लास्टिक विसर्जन एवं रिसाइकलको कुरा गरौं। हाम्रो दैनिक जीवनमा हामी
ठूलो संख्याका प्लास्टिकका समामानहरू प्रयोग गर्छौ। हामीले खाने भाँडा, पिउने
भाडा, प्रयोग गर्ने विभिन्न समान प्लास्टिक निर्मित हुन्छन। प्लास्टिक अहिले मानव
सभ्यताको एक अत्यावश्यक वस्तु हुन पुगेको छ। यदि अहिले प्लास्टिक उत्पादन नहुने हो
भने सामान खरिद-बिक्रीमा ठूलो समस्या आउँछ। अर्कोतिर, प्रयोग गरिएको प्लास्टिक बिसर्जित भएर माटो सरह
हुन एक सय वर्ष भन्दा बढी लाग्छ। प्लास्टिक मानव सभ्यताको एक अत्यावश्यक वस्तु
भएसङ्गै यसको उत्पादन पनि वर्षेनी बढ्दो छ। सन् १९५० मा लगभग २ मिलियन टन
प्लास्टिक उत्पादन भएको थियो भने सन् २०२१ मा लगभग ३९० मिलियन टन प्लास्टिक
उत्पादन भएको थियो। हरेक देशका नागरिकहरूको क्रय शक्तिमा वृद्धि भएसङ्गै, उनीहरूले
माग गर्ने वस्तुहरूको सङ्ख्यामा वृद्धि भएसङ्गै, प्लास्टिक उत्पादनमा पनि निरन्तर
वृद्धि भइरहेको छ।
प्लास्टिकको प्रयोग जुन मात्रामा बढी रहको छ,
यसको उत्पादनमा वृद्धि जुन मात्रामा भइरहेको छ, सोही मात्रमा प्लास्टिकको रिसाइकल
(पुन: प्रयोग) मा वृद्धि हुन सकेको छैन। प्रत्येक वर्ष, विश्वभरि जुन परिमाणमा प्लास्टिकको
उत्पादन हुन्छ त्यो परिमाणको केवल १० प्रतिसत मात्र रिसाइकल हुन्छ। अर्थात दस
प्रतिसत प्लास्टिक मात्र हामी पुन: प्रयोगमा ल्याउन सक्षम भएका छौ। प्रत्येक वर्ष
उत्पादन भएको प्लास्टिकको लगभग ९० प्रतिशत यही पृथ्वीमा, यही पर्यावरणमा विद्यमान
रहन्छ। त्यसकारण भन्ने गरिएको छ- संसार भरिमा उत्पादन भएका प्लास्टिकलाई यदि एक ठाउँमा
राख्ने हो भने त्यसको आकार दक्षिण अमेरिकी राज्य अर्जेन्टिना जत्रो हुन्छ।
प्लास्टिकले जीवन सरल तुल्याएको त छ तर यसले मानव
सभ्यता नै विनास गर्ने हो कि? भन्ने प्रश्न पनि खडा गरेको छ। हामीले प्रयोग गर्ने
वस्तुहरूको संख्यामा व्यापक वृद्धि भएकै कारण प्लास्टिकको उत्पादनमा वृद्धि भएको
हो।
मानव सभ्यतालाई नै विनास गर्ने सक्ने सम्भावना
बोकेको अर्को वस्तुको बारेमा चर्चा गरौं। ऊर्जाको कुरा गरौ। अहिले हामी भान्सा
कोठा, बैठक, शौचालय, कार्यालय देखि यातायातका साधन तथा संचारका साधनहरूमा ऊर्जाको
प्रयोग अत्यधिक मात्रामा गर्छौ। ऊर्जा बिना हाम्रो जीवन नै एक किसिमले रोकिने
अवस्था छ। तर ऊर्जाको ठूलो श्रोत भनेको जीवाशेष (Fossil Fuel) हो। पेट्रोलियम पदार्थ, कोइला,
प्राकृतिक गैस आदि जीवशेष ऊर्जा हुन्। यी ऊर्जाहरू प्रयोग गर्दा अर्थात यी
ऊर्जाहरू बिसर्जन हुँदा हामी बाँच्ने पर्यावरण अत्यधिक मात्रामा प्रदुषित हुने
गर्दछ। यति मात्र होइन, यी ऊर्जा विसर्जन हुँदा तिनले पृथ्वी तताउने गर्छन।
जीवाशेष ऊर्जा अति विसर्जनका कारण पृथ्वी तात्ने क्रममा छ। यो कारणले गर्दा पनि
विकासित राष्ट्रहरूले वैकल्पिक ऊर्जा (शौर्य, विधुतीय, वायु) को प्रयोगमा जोड दिइ
रहेका छन्। कतिपय राष्ट्रहरूले सन् २०६० सम्ममा जीवाशेष ऊर्जा उत्पादन र प्रयोग
बन्द गर्ने घोषण गरेका छन्।
अब हामी पुन: मूल विषयतिर लागौं। आर्थिक समृद्धिले समस्या पनि ल्याउँछ
भन्ने विषयतिर लागौं। कृषि युग हुँदै औधोगिक युग, सेवा युग हुँदै, अहिलेको यो उच्च
प्रविधि युग अर्थात आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्सको युगसम्म आइ पुग्दा, मानव सभ्यताले
उच्च विकाश गर्दा, मानव सभ्यताले केवल सुख र आनन्द मात्र अनुभूत गरेको छैन, उल्टो
अनेक समस्याहरू पनि अनुभूत गरि रहेको छ। संसारका अनेक शहरहरू बस्न कठिन हुने गरि
प्रदुषित भएका छन्। पृथ्वीको तापक्रम बढेर गएको छ। कतिपय सहरका आकास उच्च औद्योगिक
विकासका कारण कालो भएका छन।
अब
हमीले, आफूलाई आफैले, यो प्रश्न गर्नु परेको छ- के आर्थिक समृद्धिले केवल सुख र
आनन्द मात्र ल्याउँछ त?
विश्वराज अधिकारी
