Bishwa Darpan: The Cost of Becoming Richer is Paid by Poor Countries-Article- 646

धनी राष्ट्रको समृद्धिको मूल्य गरीब राष्ट्रले तिर्नुपर्ने

अति शक्तिशाली भएर विश्वमा वर्चस्व कायम गर्न राष्ट्रहरू धनी हुनुपर्छ। अति धनी हुन अत्यधिक धन आर्जन गर्नुपर्छ। अत्यधिक धन आर्जन गर्न अत्यधिक उत्पादन गर्नुपर्छ। अत्यधिक उत्पादन गर्न ठूलो मात्रामा ऊर्जा उपयोग गर्नुपर्छ। ठूलो मात्रामा जीवाश्म ऊर्जा प्रयोग गर्दा, ठूलो मात्रामा कार्बन विसर्जन हुने भएकोले पृथ्वीको तापक्रम वृद्धि हुन पुग्छ।

अत्यधिक उत्पादन गर्न, खासगरी, धनी राष्ट्रहरूले जीवाश्म ऊर्जा बढी प्रयोग गर्छन्। पेट्रोलियम पदार्थ, प्राकृतिक ग्यास तथा कोइलाजस्ता ऊर्जाका स्रोतहरू जीवाश्म ऊर्जा हुन्। जीवाश्म ऊर्जा प्रयोग गर्दा वायुमण्डलमा ठूलो मात्रामा काबर्न विसर्जन हुन्छ। सफा ऊर्जा (जल ऊर्जा, वायु ऊर्जा, सौर्य ऊर्जा आदि) महँगो भएकोले यो ऊर्जा कमै मात्र प्रयोग हुन्छ। गरीब राष्ट्रहरूले सफा ऊर्जा प्रयोग गर्न आर्थिक कारणले पनि सजिलो छैन।

पृथ्वीको तापक्रम वृद्धि भएर विश्वभरि बाढी, पहिरोजस्ता समस्या देखा पर्न थालेका छन्। वर्तमान विश्वको साझा समस्या अहिले यही भएको छ। हुनत राष्ट्र–राष्ट्रबीच हुने युद्ध पनि ठूलो समस्याको रूपमा देखिएको छ। तर युद्धले केवल युद्धग्रस्त राष्ट्रहरूलाई पिरोल्छ, तर पृथ्वीको तापक्रम बढ्दा मुख्यगरी गरीब राष्ट्रहरू बढी प्रभावित हुने भएकाले पृथ्वीको तापक्रम बढ्नु अहिले ठूलो र गम्भीर विश्व–समस्या हुन पुगेको छ।

पृथ्वीको तापक्रम वृद्धि हुँदा धनी राष्ट्रहरू पनि प्रभावित हुन सक्छन्। भएका पनि छन्। तर धनी राष्ट्रहरू धनी र साधन सम्पन्न भएकाले उनीहरूले, पृथ्वीको तापक्रम बढेर हुने क्षतिलाई रोक्न वा न्यूनीकरण गर्न सक्छन्। तर गरीब राष्ट्रहरूले, गरीब भएका र साधन सम्पन्न नभएकाले, वातावरण विनाश (पृथ्वीको तापक्रम बढेर) को ठूलो मूल्य चुकाउनुपरेको छ। ठूलो जनधनको क्षति बेहोर्नुपरेको छ। अहिले नेपालले पनि त्यही समस्या बेहोरिरहेको छ। हुनत नेपालमा आएको महाप्रलयको ठोस कारण अझै पत्ता लाग्न सकेको छैन। तर विभिन्न विज्ञहरूले नेपालमा २०८३ भदौ १० मा आएको महाप्रलयलाई वातावरण विनाशसँग जोडिरहेका छन्। पृथ्वीको तापक्रम बढेर त्यस्तो भएको हो भनिरहेका छन्।

जति बढी जीवाश्म ऊर्जा प्रयोग गर्यो, त्यति नै बढी कार्बन यो वायुमण्डलमा विसर्जन हुन्छ। अर्थात् ठूलो मात्रामा वस्तुहरू उत्पादन गर्न ठूलो मात्रामा जीवाश्म ऊर्जा प्रयोग गर्दा यो वायुमण्डलमा ठूलो मात्रामा कार्बन विसर्जन हुन्छ। ठूलो मात्रामा भएको कार्बन विसर्जनले पृथ्वीलाई सोही अनुपातमा तातो पार्छ। र तातो पारिरहेको पनि छ। दुःखद कुरा पृथ्वीको तापक्रम निरन्तर र डरलाग्दो किसिमले बढिरहेको छ।

अब कुन राष्ट्रले यस सामूहिक वायुमण्डलमा कति कार्बन विसर्जन गर्छ त्यो हेरौं। सामूहिक वायुमण्डल किन भनिएको हो भने हामी एउटै आकाशमुनि छौ, देश फरकफरक भए तापनि। एउटै धरतीमाथि छौं । धरती र आकाश साझा हो, धनी र गरीब, सबै राष्ट्रहरूका लागि।

संसारमैं सर्वाधिक उत्पादन र निर्यात गर्ने तथा संसारको गोदाम कहलिएको चीनले विश्वमा हुने कुल कार्बन विसर्जनको एक्लै २८ प्रतिशत सामूहिक वायुमण्डलमा विसर्जन गर्छ। यसैगरी, संसारभरिमैं सर्वाधिक धनी राष्ट्र संयुक्त राज्य अमेरिकाले विश्वमा हुने कुल ऊर्जा विसर्जनको १५ प्रतिशत विसर्जन गर्छ। आर्थिक समृद्धि हासिल गर्ने दौडमा गतिवान् भएर दौडिरहेको भारतले विश्वमा हुने कुल कार्बन विसर्जनको सात प्रतिशत कार्बन विसर्जन गर्छ। यसैगरी, युरोपियन युनियन, रूस र जापानले पनि विश्वमा हुने कुल ऊर्जा विसर्जनको क्रमशः छ, पाँच र तीन प्रतिशत कार्बन विसर्जन गर्छन्।

अमेरिकाजस्तो धनी राष्ट्रले ठूलो मात्रामा कार्बन विसर्जन त गरिरहेकै छ, चीनले झन् ठूलो मात्रामा कार्बन विसर्जन गरिरहेको छ। त्यसैगरी, भारतले पनि धनी हुने सपनाको पछाडि लागेर ठूलो मात्रामा कार्बन विसर्जन गरिरहेको छ। तर चीनले भने चिन्ताजनक किसिमले कार्बन विसर्जन गरिरहेको छ। धनको पछाडि लागेर, विश्वको एक नम्बर शक्तिशाली राष्ट्र हुने आकाङ्क्षा लिएर चीनले ठूलो मात्रामा उत्पादन गरिरहेको छ र सोही मात्रामा कार्बन विसर्जन गरिरहेको छ।

यसैगरी, ब्रजील, इन्डोनेशिया, जर्मनी, क्यानडा, कतार, इरान, दक्षिण कोरिया जस्ता राष्ट्रहरूले पनि ठूलो मात्रामा कार्बन विसर्जन गरिरहेका छन्। धनी राष्ट्रहरू झन् धनी हुनका लागि र गरीब राष्ट्रहरू धनी हुनका लागि बढी उत्पादन गर्ने दौडमा छन्। उनीहरूको त्यो दौडले यो पृथ्वीको तापक्रम बढाउने कार्य गरिरहेको छ। चीन, भारत, ब्रजील, इन्डोनेशिया जस्ता कुनै समयका गरीब राष्ट्रहरू अहिले धनी र शक्तिशाली बन्ने सपना बोकेर तीव्र गतिमा दौडिरहेका छन्।

दुःखलाग्दो कुरा त के छ भने विभिन्न राष्ट्रहरूको समृद्ध हुने सपनाको मूल्य गरीब राष्ट्रहरूले चुकाउनुपरेको छ। सन् २०२२ मा पाकिस्तानमा आएको भीषण बाढीको कारण वातावरण विनाश (पृथ्वीको बढ्दो तापक्रम) रहेको पर्यावरणविद् एवं वैज्ञानिकहरूले भनेका थिए। पाकिस्तानमा आएको त्यो भीषण बाढीले १,७०० व्यक्तिको ज्यान लिएको थियो भने तीन करोड तीन लाख व्यक्तिलाई विस्थापित गरेको थियो। सन् २०१० मा पनि पाकिस्तानमा त्यस्तै भीषण बाढी आएको थियो।

धनी हुनका लागि विभिन्न राष्ट्रहरूले ठूलो मात्रामा वस्तु उत्पादन गर्दा ठूलो मात्रामा कार्बन विसर्जन गर्ने क्रम जारी छ, रोकिएको छैन। विभिन्न प्रकारका बढी वस्तु उत्पादन गर्ने राष्ट्रहरूले कहिले सफा ऊर्जा प्रयोग गर्ने हुन् कुनै निश्चित छैन। तर विभिन्न राष्ट्रहरूको अति धनी हुने, शक्तिशाली बन्ने सपनाले यो पृथ्वीलाई अति नै तातो पारिरहेको छ। पर्यावरण सन्तुलन बिगारिरहेको छ। पृथ्वीको तापक्रम बढ्दा के हुन्छ? हामीलाई थाहा भएको कुरा हो। पृथ्वीको तापक्रम बढ्दा प्रकृति क्रुद्ध भएर यसले कस्तो विनाशलीला गर्छ, हामीले नेपालमा भोगेकै हो। भदौ १० गते आएको त्यो महाप्रलयले कतिजनाको ज्यान लियो हामी अझै यकीन साथ भन्न सक्ने स्थितिमा छैनौं। कति सम्पत्ति क्षति भयो भन्न सक्ने स्थितिमा छैनौं। मृतकहरूको लाश खोज्ने तथा जीवितै उद्धार गर्ने क्रम अहिले पनि जारी नै छ।

विभिन्न राष्ट्रहरूको धनी हुने सपनाको मूल्य हामीजस्ता गरीब राष्ट्रहरूले महँगो गरी भुक्तान गरिरहेका छौं। तर यो स्थितिमा अब सुधार गर्नुपर्छ। नेपाललगायत अन्य राष्ट्रहरू, जो नेपाल जस्तै पर्यावरण विनाशबाट अति प्रभावित हुन पुग्छन्, मिलेर एउटा ‘पर्यावरण संरक्षण कोष’ स्थापना गर्न जोड दिनुपर्छ।

पर्यावरण संरक्षण कोषमा जुन राष्ट्रले जति बढी मात्रामा कार्बन विसर्जन गरिरहेको छ, सोही मात्रामा रकम जम्मा गर्नुपर्छ। र सो कोषमा रहेको रकमको प्रयोग ती राष्ट्रहरूको क्षतिपूर्तिका लागि गर्नुपर्छ। यसरी पर्यावरण विनाशबाट नेपालजस्तै अत्यधिक प्रभावित हुन पुगेका देशहरूलाई सहयोग गर्नुपर्छ। अत्यधिक कार्बन विसर्जन गरेर पृथ्वीको तापक्रम बढाउने राष्ट्रहरूलाई क्षतिपूर्ति गर्न जिम्मेवार तुल्याउनुपर्छ।

नेपालजस्ता गरीब राष्ट्रहरूले, जो पर्यावरण असन्तुलनबाट सृजित हुने विनाशलाई न्यूनीकरण गर्न सक्तैनन्, जीवाश्म ऊर्जाको प्रयोग बन्द गर्न वा कम प्रयोग गर्न ती राष्ट्रहरूलाई अनुरोध गर्नुपर्छ, जसले बढी उत्पादन गर्न बढी कार्बन विसर्जन गरिरहेका छन्। एउटा अभियान नै चलाउनुपर्छ। गरीब राष्ट्रहरूको त्यो आवाज, अहिलेका लागि, ती राष्ट्रहरूलाई सुन्ने स्थितिमा पुर्‍याउनुपर्छ।

पृथ्वीको तापक्रम बढेर यसले गर्ने विनाश र खासगरी गरीब राष्ट्रहरूलाई दिने दुःखलाई नेपालले गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्छ। नेपालमा हिमाली भूभाग र नदीनाला अत्यधिक भएकाले नेपालले यो समस्यालाई अति गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्छ।

संयुक्त राष्ट्रसङ्घको ८१औं महासभा संयुक्त राज्य अमेरिकाको न्युयोर्क सिटीमा ८ सेप्टेम्बर २०२६ देखि प्रारम्भ भएको छ। यो महासम्मेलन २२ सेप्टेम्बर २०२६६ सम्म चल्नेछ। नेपालको तर्फबाट नेपालका प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहले यस महासभामा भाग लिने भनी समाचारहरूले उल्लेख गरेका छन्। यो महासभामा नेपालले जीवाश्म ऊर्जाको प्रयोगले हुने विनाश, पर्यावरण संरक्षण अभियान र ‘पर्यावरण संरक्षण कोष’बारे गभ्मीर भएर बोल्नुपर्छ।