Wednesday, February 22, 2017

Interview With Lyricist Rakhi Gauchan

गीतकार राखी गौचनसँगको अन्तर्वाता

हाल अमेरिकाको क्यालिफोर्निया राज्यमा बसोवास गरि रहनु भएका राखी गौचन एक चर्चित गीतकारको रूपमा स्थापित हुने तयारीमा हुनु हुन्छ। उहाँद्वारा लिखित गीतहरू मन पराउनेहरूको संख्या बाक्लो नै छ। नेपालभित्र र बाहिर दुबैतिर, उहाँले आफ्नो गीतहरूद्वारा आम मानिसको भावनालाई अभिव्यक्त गरि रहनु भएको छ। गौचनका गीतका शब्द र वाक्यहरू श्रवण गर्दा ती श्रोताको मन भित्र तिब्र गतिमा प्रवेश गर्छन र मनभित्र लामो सम्यसम्म बास गर्छन पनि। श्रोताहरूलाई जगाउँ छन र हल्लाउँ छन पनि। एक बाँणाले कुसलताका साथ सुनलाई कुँदेर अति सुन्दर गहना बनाए जस्तो गौचनले पनि हरेक शब्द र वाक्यलाई कुँदेर मन छुने गीत श्रृजना गर्नु हुन्छ। उहाँका गीतहरूले  आम नागरिकहरूको जीवन, भोगाइ, अनुभूति, पीडा, हर्ष, आशा, निराशा, उत्कण्ठा, आदि बयान गर्छन्।
गौचनको ‘कुनै रात’ नामक एक ‘म्युजिक एलबम’ सिघ्र प्रकाशित हुँदैछ।
विश्वदर्पणका लागि विश्वराज अधिकारीले राखी गौचनसँग लिनु भएको अन्तरवार्ता प्रस्तुत छ।
Question1
साहित्यमा र खास गरि गीत लेखनमा कसरी लाग्नु भयो?
सानै देखि नै साहित्य प्रति अभिरुचि थियो। गायिका बन्ने सोख थियो। हुन त मैले गीत लेख्ने स्कूल पढ्दादेखि नै गरेको हो। यसै क्रममा भुपाल राई, भरत लामा दाइहरु जस्ता दिग्गज व्यक्तिहरू सँग चिनजान हुने मौक़ा पाएँ। सांगीतिक माहोलमा, हेलमेल अनि उहाँहरुबाट प्रभावित भएर गीत लेखनको सुरूवात भएको हो। म कविता त प्राय: लेख्ने नै गर्थे तर केही बर्ष यतादेखि गीत लेखनमा पनि पाइला बढाउदै छु।
Question 2
केवल आफ्नो संतुस्टिको लागि लेख्नु हुन्छ वा एक गीतकारको रूपमा स्थापित हुनका लागि लेख्नु हुन्छ? वा समग्रमा, गीत लेखनको तपाइँको उहे्श्य के हो?
मलाई लाग्छ कसैले पनि गीतकार हुन्छु भनेर गीत लेख्दैन। भावना पोख़िने क्रममा लेख्दै जादा गीत बन्छन। तर कुनै कविता भने म संतुस्टिको लागि लेख्छु। रचना गर्दा म सुन्य भएर रचना गर्न रूचाउँछु। जहाँ शब्द र मेरो भावना मात्र होस। गीतको उद्देश्य भन्ने क़ुरा त पछि, रचना भए पछि, मूल्याकन गर्ने विषय हो।
Question 3
गीत लेख्नुका लागि सामग्री कहाँबाट प्राप्त गर्नु हुन्छ? अथवा भनौ , तपाईको गीतको आधार भूमि तपाइँको आफ्नै अनुभुति, भोगाइ, अनुभव वा पीडा हो वा समाजका अन्य ब्यक्तिहरूको पनि हो? गीत किन लेखिन्छ?
जगत्का सम्पुर्ण कुराहरूबाट, जुन कुराले मेरो मनलाई छुन्छ, त्यसलाई म गीतमा उतार्छु। जीवन, जगत्, भोगाइ, अनुभुति,  व्यवहार, प्रदेश-बसाइको पीड़ास ,प्रकृतिको लिला, माया, बिछोड इत्यादि विषयहरु गीत लेखनका आधारभूमि हुन्। गीत लेखन भनेको आफ्नो अनुभुति मात्र नभइ अरुक़ो अनुभुतिलाई आत्मसात गरेर लेखिने सिप पनि हो। गीत, साहित्य, समाज र जगत्का लागि लेखिने बिषय पनि हो। गीत लेख्दा आत्मा सन्तुस्टि त हुन्छ नै।
Question 4
तपाईले गीत लेख़्दा नारीको वा पुरुष, कस्क़ो मनोभावलाई शब्द र स्वरमा उतार्न चाहनु हुन्छ? यदि तपाईले पुरुषहरूको मनोदसा झलकाउनका लागि पनि गीत लेख्नु हुन्छ भने एक पुरुषको मनस्थितिलाई एक नारीले गीतद्वारा अभिव्यक्त गर्दा गर्दा तपाइँले न्याय गरे जस्तो लाग्छ?
भावनाको सिमाना हुदैन। परिकल्पना असिमीत हुन्छ। कहिले पुरुष भएर पनि लेख्न मन पर्छ। भावनाले लिंग, जात आदि भेद छुट्याउँदैन। मन भनेको त एउटै हो नि चाहे पुरूष होस वा नारी। अनुभुतिको रंग हुदैन। कल्पनाको रंगमा डुब्दा जुन रङ्मा पनि लेख्न सकिन्छ।
Question 5
नेपालमा गीत लेखनको स्तर वृर्दि गर्न के गर्नु पर्ला जस्तो लाग्छ?
नातागोता, परिचय, सिफारिस आदिलाई माध्यम बनाएर गीतलाई लोकप्रिया बनाउन खोज्नेहरू भन्दा राम्रो र अर्थपूर्ण गीत लेख्नेहरूको गीतलाई स्थान दिएर गीत लेखनको स्तर वृद्धि गर्नु पर्ला जस्तो लाग्छ।
Question 6
गीत लेखनका लागि अध्ययन आवश्यक छ वा एक कवि ह्रदय हुनु आवश्यक छ?
यी दुबै महत्वपूर्ण योग्यता वा आवश्यक तत्वहरू हुन। तर अधिक महत्वपूर्ण चाहिँ कवि मन नै होl अध्ययनले शाब्दिक ज्ञान र चयनामा परिपक्व गराउला तर भाव ब्यक्त गर्न चाहिँ कवि मन नै चाहिन्छl
Question 7
गीत लेख्छु भनेर लेखिने हो वा लेख्नुको लागि भाबुकता हुनु आवश्यक छ?
गीत लेख्ने नै होईन। गीत त स्वत: स्फुर्त रूपमा अभिव्यक्त गर्न सकिने सीप वा दक्षता हो। हुन त कलम समाएर पनि लेख्छु भनेर लेख्न सकिन्छ तर त्यसमा भाव त्यति आउदैन्।
Question 8
तपाइँलाई मन परेका तपाईका केही गीतहरू यस अन्तर्वार्तामा समावेश गर्न चाहानु हुन्छ?
मलाई मन पर्ने गीत त धेरै छन। नारायण गोपालले गाउनु भएका प्रायः सबै गीतहरू मन पर्छन। अनि अरुणा लामाले गाउनु भएका गीतहरु जस्तै "भेट्नु छुटीनू त के हो र", दीप श्रेष्ठले गाउनु भएका "झिर मा उनिनु त के कुरा" र साथै अहिलेका नया गीतहरू पनि उत्तिकै मन पर्छन। मलाई मन पर्ने गीतहरू धेरै छन। मलाई मन पर्ने सबै गीतहरू मैले यहाँ भन्ने हो भने मलाई मन पर्ने गीतहरूको सूचि लामो होला कि?
Question 9  
तपाइँले नै लेखेका गीतहरू मध्ये तपाँइलाई निकै मन परेको कुनै गीत  छ कि?
मेरो यो गीत मलाई निकै मन पर्छ।
जानी नजानी तिमीसँग कुनै रात मागे
 अधुरो थिएँ र पो तिम्रो साथ माँगें

ख़ुसी मेरो पहिले नै बन्धकीमा थियो
तिमीसँग फेरि झूटो आश मागे
सायद बिरायें होला दुनियाको लागी
मनको मन्दिरमा केवल वरदान मागे

आकाशमा बादल बन्न नसके पनि
तिमीसँग विश्वासको बरसात माँगें
बिउँझिदा दिन नहोला बिपनाको लागी
केवल सपना कार्ने अधिकार मागेँ

सहयात्री तिम्रो बन्न नसके पनि
एकै छिनको यात्रामा प्रकाश मागेँ
जानी नजानी तिमीसँग कुनै रात मागे
अधुरो थिएँ र पो तिम्रो साथ माँगें

गीत रचना: राखी गौचन
संगीत: दिनेश सुब्बा
स्वर: बानीका प्रधान



                                                              गीतकार राखी गौचन

Friday, February 17, 2017

Fight For Capturing The Markets-Article-144

बजारको लागि झगडा               
 यो युग बजारको लागि झगडाको युग हो। यो व्यापार युगमा दुई देशबीचको सम्बन्ध ज्यादै घनिष्ट वा ज्यादै खराब राजनैतिक होइन, आर्थिक कारणले हुन्छ। बजार हस्तक्षेप र विस्तारको कारणले हुन्छ। विभिन्न राष्ट्रको प्रमुख उद्देश्य नै आफ्नो राष्ट्रिय बजारको संरक्षण गर्नु र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा आफ्नो उपस्थितिलाई अति लाभमूलक तुल्याउनु हो। यो समयमा कुनै पनि राष्ट्रले आर्थिक हितलाई केन्द्रमा राखेर मात्र राजनैतिक एवं अन्य विषयहरूलाई महत्व दिन्छ। केही अपवादबाहेक, प्रत्येक राष्ट्रको सरकारलाई राष्ट्रिय आर्थिक हितमा केन्द्रित हुन जनताले नै दबाब दिन्छ। र जनता त्यस्तो गर्न स्वेच्छाले होइन, परिस्थितिले नै बाध्य हुन्छ। बाध्य के कारणले हुन्छ भने प्रथमतः यो व्यापार युग यति निर्दयी हुन पुगेको छ कि बिना आय वा पैसाको अभावमा कुनै पनि व्यक्ति वा परिवार बाँच्न सक्नु सम्भव छैन। सामान्य होइन, राम्रो आयले मात्र जीवन धान्न सकिने स्थिति छ। दोस्रो, यो आधुनिक युगमा मानवता यति धेरै किसिमका विलासी वस्तुहरूको बाढीले छोपिएको छ कि ती वस्तुहरूले छोपिएर व्यक्तिहरू निसासिएका छन्। अर्थात् कुनै पनि देशको बजारमा स्मार्ट फोन, टेबलेट, लैपटप, कार, होमथिएटर, एसीजस्ता वस्तु यत्रतत्र छरिएका छन् र ती वस्तुहरू जुनसुकै किसिमले प्राप्त गर्नु प्रत्येक व्यक्तिको निरन्तरको सपना हुन पुगेको छ। यस्ता विलासी वस्तुहरू कम आयको कारणले गर्दा प्राप्त गर्न नसक्ने नागरिकको मनमा पीडाले बलियो घर बनाउन थालेको छ। यसरी माथिका ती दुई कारणले गर्दा नागरिकको हातमा आम्दानी, त्यो पनि बलियो आम्दानी हुन आवश्यक देखिन्छ। जनताको आम्दानी बढाउने कार्यमा कुनै पनि देशमा सरकारको भूमिका प्रमुख हुने भएकोले नागरिकले आफ्नो आम्दानी बढाउन सरकारलाई दबाब दिइरहेका छन्। अनि सरकार राष्ट्रिय बजारको सबलीकरण कार्यमा केन्द्रित हुन पुगेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय बजारलाई अति नाफामूलक तुल्याउन व्यस्त हुन पुगेको छ।
   
तर कुनै समयमा एउटा यस्तो पनि युग थियो, जब राष्ट्रहरूले केवल सिद्धान्त विस्तार गर्न वा आफूलाई विश्वमहाशक्तिको रूपमा स्थापित गर्न आफ्नो राष्ट्रिय कोष अन्य राष्ट्रहरूमा लगेर खोलाझैं बगाउँथे। आफ्ना नागरिकलाई गरिब तुल्याएर भए पनि आफ्नो मसलदेखाउन अन्य राष्ट्रमा अनुत्पादक सामरिक लगानीगर्दथे। यस्तै गर्ने राष्ट्रहरूमा तत्कालीन सोभियत सङ्घ (रूस) अग्र पङ्तिमा थियो। सोभियत सङ्घले अफगानिस्तानमा कम्युनिस्ट सरकार टिकाउन अर्बौं रुपियाँ खर्च मात्र गरेन, हजारौं सोभियत सैनिकको जीवन आहुति पनि दियो। बबरक करमालको सरकार टिकाउन रूसले दिन र रात एउटै तुल्याउने प्रयास गर्यो। सोभियत संघ समर्थित सरकार टिकाउन सोभियत सङ्घले सैनिक हस्तक्षेप गर्दा अफगानिस्तानभित्र अतिक्रमण गर्दा, स्थानीय अफगान मिलिसियासँग भएको दस वर्षे अफगानी गृहयुद्ध (सन् १९७९१९८९) मा रूसी र अफगानी गरी करिब २० लाख व्यक्तिको ज्यान गएको थियो।
   
अफगानिस्तान मात्र होइन, पूर्वी युरोपका हङ्गेरी, चेकोस्लोभाकिया, रोमानियाजस्ता देशलगायत क्युबामा पनि आफ्नो सिद्धान्त (कम्युनिज्म) विस्तार र कायम गर्न सोभियत सङ्घले निकै धनजनको खति गर्यो। तर नतिजा आयो शून्य।
सोभियत सङ्घ आफ्नो (कम्युनिज्म) विस्तारवादी कार्यले गर्दा यति गरिब हुन पुग्यो कि आफ्नो राष्ट्रिय एकतासम्म कायम राख्न सकेन। उसको केन्द्रीय सरकार ज्यादै दुर्बल हुन पुग्यो। सन् १९९१ मा, संसारको दुई महाशक्तिशाली राष्ट्र (संयुक्त राज्य अमेरिका र सोभियत सङ्घमध्ये सोभियत सङ्घ सदाका लागि विश्व राजनीतिमा, सामरिक र  आर्थिक दुवै किसिमले कहिले उठ्न नसक्ने गरी निर्बल हुन पुग्यो। यति मात्र होइन, सोभियत सङ्घ, आरमेनिया, अजरबैजान, बेलारूस, इस्टोनिया, जर्जिया, कजाखिस्तान, किर्गिजस्तान, लाटभिया, लिथुआनिया, मल्डोभा, रूस, तजाकिस्तान, तुर्कमेनिस्तान, युक्रेन र उजबेकिस्तान गरी महाशक्ति राष्ट्र सोभियत सङ्घ, १५ राज्यमा विखण्डित हुन पुग्यो।
   
बजारको लागि भएको एउटा ताजा झगडालाई हेरौं। बेलायत (संयुक्त अधिराज्य) ४३ वर्षसम्म युरोपियन युनियनको सदस्य रहेको थियो। अहिले बेलायत युरोपियन युनियनबाट बाहिरिएको छ। बेलायतको यो बहिर्गमनले अन्तर्राष्ट्रियजगत्मा निकै नै चर्चा पनि पाएको छ, जसलाई ब्रेक्जिटको संज्ञा दिइएको छ। बेलायतले यसरी बहिर्गमन गर्नुको कारण प्रस्ट छ। त्यो कारण हो बजारको लागि झगडा। झगडा वा नाफाघाटा हेर्नुपर्ने स्थिति, बेलायतका लागि, किन कसरी उत्पन्न भयो त?
   
बेलायत युरोपियन युनियनभित्र रहँदा युनियनका सदस्य राष्ट्रका नागरिकहरू बेलायतमा सजिलै गरी आएर, बसोबास गरेर, रोजगार गर्न सक्थे। युनियनभित्रका सदस्य राष्ट्रका नागरिकले एक अर्काको राष्ट्रमा गएर काम गर्न पाउने युनियनमा सहमति भएको थियो, अहिले पनि छ। त्यो सहमति वा व्यवस्थाले गर्दा पूर्वीय युरोपका नागरिक ठूलो सङ्ख्यामा आएर बेलायतामा काम गर्न थाले, बसोबास गर्न थाले। परिणाम बेलायतीहरूको रोजगार गुम्न थाल्यो। प्रत्येक वर्ष सालाखाला ६१ हजार, युनियनभित्र रहेका देशका नागरिक रोजगारका लागि बेलायत आउने गरेकोमा त्यो सङ्ख्या ह्वात्तै बढेर सन् २०१४ मा २ लाख ६८ हजार हुन पुग्यो। अन्य राष्ट्रहरूबाट आएका नागरिकबाट आफ्नो रोजगार हरण हुन थालेको स्थिति देखेर बेलायतीहरू झस्किए, अति नै चिन्तित पनि भए। र उनीहरूले बेलायत, युरोपियन युनियनबाट बाहिरिनुपर्छ भनी माग गर्न थाले। नागरिकको यो मागलाई सम्बोधन गर्न, युनियनमा रहने वा नरहने भनी बेलायती सरकारले जनमत सङ्ग्रह गर्नुपर्यो। जून २३, २०१६ मा भएको जनमत सङ्ग्रहले बेलायत युनियनबाट छुट्टिने प्रस्ताव अनुमोदन ग¥यो। बेलायत युरोपियन युनियनबाट छुट्टियो।
   
बेलायत युनियनबाट छुट्टिनुको अर्को एउटा ठूलो कारण पनि थियोयुनियनबाट जति बढी आर्थिक फाइदा जर्मनीले प्राप्त गरिरहेको थियो त्यति फाइदा बेलायतले उठाउन सकेको थिएन। एक त बेलायत युनियनभित्र रहँदा पनि युरो जोनमा थिएन। बेलायतले आफ्नो पाउन्डलाई स्वतन्त्र राखेको थियो। लन्डन, युरोपको आर्थिक राजधानीरहेको स्थितिबाट खस्किन थालेको अवस्था पनि बेलायतीहरूलाई मन परेन। यसरी बजारको झगडाले गर्दा वा आफ्नो राष्ट्रिय बजारको संरक्षण गर्न बेलायत युरोपियन युनियनबाट अलग भयो।
   
संयुक्त राज्य अमेरिकाले पनि अहिले आफ्नो राष्ट्रिय बजारको संरक्षणमा जोड दिइरहेको छ। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले चुनावताका मेक्सिकोको बोर्डरमा पर्खाल लगाउने चुनावी घोषणा नै गरेका थिए। अमेरिका र मेक्सिकोबीच के कस्तो नयाँ पर्खाल बन्ला बा नबन्ला, त्यो त भविष्यले देखाउने छ, तर राष्ट्रिय श्रम बजार संरक्षण गर्नेतर्फ अमेरिकी सरकार चिन्तित छ भन्ने कुरा चाहिं जगजाहेर भएको छ। घामझैं छर्लङ्ग भएको छ।
   
बजारको विस्तार गर्ने क्रममा अहिले चीन पनि एक किसिमको झगडामा अल्झेको छ। इन्टेलुक्चुअल प्रोपर्टी राइटको पालना गर्न नसकेको र विदेशी कम्पनीहरूको ट्रेड मार्कचिनियाँ व्यापारीहरूले गैरकानुनीरूपमा प्रयोग गरेर अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको पालना चीनले नगरेको आरोप यो मुलुकले धेरै पहिले देखिनै खेप्दै आएको छ। यति मात्र होइन, बजारका लागि वा भनौ आफ्नो देश र नागरिकको आर्थिक प्रगतिका लागि चीनले व्यवहारबाट नै कम्युनिज्मसिद्धान्त परित्याग गरिसकेको छ, कागजमा कम्युनिज्म देखिए तापनि। चीन अहिले बजारका लागि एक चरम पूँजीवादी राष्ट्र हुन पुगेको छ। बजारका लागि नै चीनले एक चीन दुई व्यवस्थाअपनाएको छ। चीनले हङकङलाई धेरै राजनैतिक र आर्थिक स्वतन्त्रता दिएर एउटा चीनमा दुई व्यवस्था नीति आपनाएको छ। हङकङ बलियो बजार नभएको भए चीनले त्यहाँ आफ्नो पूर्ण नियन्त्रण कायम गर्ने थियो।
   
विश्वका अन्य राष्ट्रहरू आ-आफ्नो बजार विस्तार गर्न यसरी अनेक किसिमका रणनीति तयार गर्न लागिपरेका छन्। बजारका लागि झगडा गरिरहेका छन्। नेपाल भने अहिले पनि भारतको व्यापारिक सेटेलाइट सिटीहुनमा रमाएको छ।
   
नेपालले अहिले पनि ठूलो परिणाममा विभिन्न उपभोग्य वस्तुहरू भारतबाट आयात गर्छ। नेपालले सीमित वस्तुहरू मात्र देशभित्र उत्पादन गर्छ। एक किसिमले भन्ने हो भने आर्थिकरूपमा नेपाल भारतप्रति उपनिवेश जस्तो गरी निर्भर छ।
   
नेपाली र भारतीय मुद्राहरू एक अर्कोसँग विनियम हुँदा स्थिर दरमा हुन्छ र त्यो दर पनि नेपाल राष्ट्र बैंकले निर्धारण गर्छ। भारतीय मुद्राको विनिमय दर खुला बजारबाट निर्धारण हुन नेपाल सरकारले नै दिएको छैन। तर डलर लगायत अन्य विदेशी मुद्राहरू, नेपाली मुद्रा वा अन्य विदेशी मुद्राहरूसँग विनिमय (खरिद एवं बिक्री) गर्दा विनिमय दर निर्धारण गर्न सरकारले वाणिज्य बैंकहरूलाई अधिकार दिएको छ।
   
तर नेपाल कहिलेसम्म यसरी भारतको सेटेलाइट सिटीजस्तो भएर बस्ने? आर्थिकरूपमा कहिले आत्मनिर्भर हुने? कहिले स्वतन्त्र हुने ?

विश्वराज अधिकारी
प्रतीक दैनिकमा प्रकाशित Friday, February 17, 2017

Friday, February 10, 2017

Are Leaders Responsible For the Poverty?-Article-143

नेताहरू नै गरिबीको प्रमुख कारण

अहिलेसम्मको मेरो धारणाले कुनै पनि देशमा गरिबी हुनुको प्रमुख कारण त्यस देशमा श्रोत र साधनहरूको कमी हुनुलाई मान्दै आएको थियो। तर मेरो यो धारणा गलत रहेछ। मेरो नया धारणाले भन्छ कुनै पनि देश गरिब हुनुमा त्यस देशका नेताहरू जिम्मेवार हुन्छन, उनीहरू नै राष्ट्रिय- गरिबीका प्रमुख कारण हुन। र अहिलेको यो विश्वमा गरिबीको कारणप्रतिको धारणा अन्य सामान्य व्यक्तिहरूको पनि यो नै हुनु पर्छ। र त्यस्तो भन्नका लागि यथेष्ठ आधार र प्रमाणहरू छन्।
एउटा नेताको घमण्डको कारणले अनेक व्यक्तिहरूको रोजगार समाप्त हुन्छ। अनेक व्यक्तिहरू घरवार-विहीन हुन पुग्छन। निर्धन हुन पुग्छन।  यति मात्र होइन, नागरिकहरू राष्ट्र विहीन नै हुन पुग्छन। यस कुराको उदाहरण खोज्न धेरै पर पुग्नु पनि पर्दैन। नेपालको छिमेकी राष्ट्र भुटानको स्थिति हेरे हुन्छ। निर्वासनमा रहेका नेपाली मूलका भुटानीहरूको जीवन कति कठिन छ, हेरे हुन्छ।  अहिलेका भुटानी राजा जिग्मे क्हेसर नामग्यालका पिता वा तत्कालीन राजा जिग्मे सिन्गे वान्चुकको घमण्ड र दुर्व्यवहारले गर्दा हजारौ नेपाली मुलका भुटानीहरू निर्धन हुन पुगेका छन्। आफ्नो जमिन, सम्पत्ति र रोजगार गुमाएर नेपालमा शर्णार्थीको जीवन जीउन बाध्य हुन पुगेका छन। आफ्नो मुलुकमा राम्रो स्थितिमा बसेका ती भुटानीहरू अहिले परिचयहीन हुन पुगेका छन्, निर्धन हुन पुगेका छन्। केहीले नेपालमा नै शर्णार्थी बनेर कष्टकर जीवन बिताइ रहेका छन् भने केहीले संसारका अनेक मुलुकमा बाध्यतावस बास खोज्दै छन्। धेरै भुटानीहरू जो शर्णार्थी बनेर अनेक मुलुकहरूमा पुगेका छन, विदेशबस्नु उनीहरूको रहर होइन बाध्यता हुन पुगेको छ। सन् १९९० पछि जिग्मे सिन्गे वान्चुकले नेपाली मूलका भुटानीहरू प्रति गरेको जातीय सफाया (Ethnic Cleansing) ले केही भुटानीहरूको भूगोल नै बदलियो। पहिचान नै बदलियो। सामान्य स्थितिमा नै भए पनि आफ्नो देशमा बाचिरहेका अहिले निर्धन हुन पुगे। यो त भयो केवल आर्थिक पक्ष, भावनात्मक पक्ष पनि कम दर्दनाक छैन। अमेरिकामा बसोबास गरिरहेका एक नेपाली मूलका भुटानी युवकले यस स्तम्भकारलाई यसरी भनेका थिए, ‘मलाई कसैले भुटानी भनेर सम्वोधन गर्दा दु:ख लाग्छ। म कसरी भुटनी भएँ? मेरा बाबु आमा भुटानी हुन। उनीहरू शर्णार्थी बनेर नेपाल आए। तर म नेपालमा जन्मे हुर्के हो। मैले भुटान कस्तो छ भनेर आजसम्म देखेको पनि छैन। म त नेपाली हो।” उनले थपे, ‘हामी अति दु:खद स्थितिमा बाँचिरहेका छौ। भुटान सरकारले लखेटेर पठायो। उसले तिमी हाम्रो देशको नागरिक होइन भन्छ। नेपाल, जहाँ जन्मे हुर्के त्यस देशको सरकारले तिमी नेपाली होइन भुटानी नागरिक हौ भन्छ। अनि हामी कहाँका कुन देशका नागरिक त?” जिग्मेको अहंकारले गर्दा १ लाख १० हजार जति भुटानी मूलका नेपालीहरू अहिले परिचय विहीन, घरवारविहीन भएर, शर्णार्थी हुन पुगेका छन्।
दोस्रो उदाहरण मध्यपूर्वको देश सिरियाको लिउँ। सिरियालीहरूले केवल केही स्वतन्त्रताको माग गर्दै सन् २०११ मा मुलुकको विभिन्न भागहरूमा शान्तिपूर्ण प्रदर्शन गरेका थिए। त्यस शान्तिपूर्ण प्रदर्शनले देखाएका समस्याहरूको समाधान खोज्नुको सट्टा राष्ट्रपति बशार अल-असदले कुटनिति होइन बलको प्रयोग गरेर शान्तिपूर्ण प्रदर्शनलाई बरबर किसिमले दबाउन खोजे। त्येति मात्र होइन, उनको तानाशाही कार्यले गर्दा सिरिया भित्र पसेर राजनीति गर्न साउदी अरिबिया र इरानको लागि बाटो पनि खुल्यो। रूसले त सिरियाभित्र आफ्नो सैनिक नै पठाएको छ। अहिले स्थिति यस्तो भएको छ कि असद-सरकारका केही नेता, केही साउदी अरेबिया र इरानका नेताहरूको घमण्डले गर्दा सिरिया ठूलो ‘कब्रिस्तान’ मा परिणत हुन पुगेको छ। निर्धन हुन पुगेको छ। यी केही नेताहरूको गुरूरले गर्दा सिरियालीहरू गरिब भएर मात्र होइन, हरपल आतंकित र मृत्युको भए लिएर बाँच्न बाध्य भएका छन। सिरियाली गृहयुद्धमा अहिलेसम्ममा लगभग ५ लाख व्यक्तिहरूको ज्यान गइसको छ। ३८ लाख सिरियालीहरू विभिन्न मुलुकमा शर्णार्थी भएर बस्न बाध्य भएका छन्। कुल जनसंख्याको आधा भाग, अहिले देश र विदेशमा विस्थापित हुन पुगेको छ। यसैगरी देशको ११ प्रतिशत जनताले यात मृत्यु वरण गर्नु परेको छ, या घाइते भएर बाँच्नु परेको छ। नेताहरूको गलत नेतृत्व वा गर्वले देश र जनतालाई कति गरिब र  असुरक्षित तुल्याउँछ भन्ने यथार्थ माथिको विवरणहरूबाट प्रष्ट हुन्छ।
नेताहरूको घमण्डले देश र जनतालाई निर्धन तुल्याउने अर्को र अति दु:खद उदाहरण हो, केन्या स्थित ‘दद्दाब’ शर्णर्थी शिविर, जहाँ ३ लाख ५० हजार भन्दा बढी व्यक्तिहरू निर्धनतापूर्वक, कमजोर छाप्राहरूमा शर्णार्थी जीवन बाँच्न बाध्य भएका छन्। सोमाली नागरिकहरूले भरिएको यो शर्णार्थी शिविर संसारकाको नै सर्वाधिक ठूलो शर्णार्थी शिविर मानिन्छ। सन् १९९० ताका जब सोमालियामा भीषण गृहयुद्ध आरम्भ भयो, ठूलो संख्यामा सोमालीहरू जीवन रक्षाका लागि केन्या भागेर आए। उनीहरूको बसोबासको लागि बनाइएका विभिन्न शर्णार्थी शिविरहरूको समूह नै दद्दाब शर्णार्थी शिविर हो। यी शर्णार्थी शिविरमा बस्नेहरूको आर्थिक स्थिति दयनीय त छ नै, भविष्य पनि अनिश्चित छ। जीवन निकै कष्टकर छ। केन्याले यो शिविर बन्द गर्ने भन्दै छ भने शर्णार्थी सोमालीहरू आफ्नो देश फर्केमा उनीहरूको घर र जग्गाहरूमा अन्य परिवारहरूको गैर कानूनी कब्जा छ। यस्तो स्थितिमा यी शर्णार्थी सोमालीहरू कहाँ जाने? कतिपय सोमाली युवा युवतीहरूको जन्म केन्यामा भएको छ र उनीहरूले अहिलेसम्म सोमालिया देखेकासम्म पनि छैनन। र सोमालिया जान पनि चाहँदैनन् किनभने उनीहरूको लालन-पालन, शिक्षा दिक्षा केन्यामा भयो। के ती युवा युवतीहरूलाई केन्या सरकारले नागरिकता दिनेछ होला? तर दु:खद कुरा के छ भने सबै शर्णार्थी सोमालीहरूलाई केन्याले आफ्नो मुलुक फर्के जाऊ भन्दैछ। दद्दाब शर्णार्थी शिविरमा सोमाली कट्टर पन्थी इस्लामिक संगठन ‘अल सबाब’ का लडाकुहरुले बेला बेलमा ती शिविरहरूमा बम बिष्फोटन गर्ने गरेका छन्। यसरी नेताहरू कतै पनि जनतालाई चैनसँग बस्न दिएका छैनन।
नेताहरूले सामान्य जनताको जीवन दुष्कर तुल्याएको चौथो उदाहरण हो ‘इजराइली-पेलेस्टेनियन संघर्ष। इरानले भन्छ, ‘विश्वमा इजराइल भन्ने देश नै छैन।’ अर्कोतिर इजराइलीहरू भन्छन, ‘इजराइल हाम्रो हो, यो हाम्रो भूमि हो। हामी यहाँ हजारौ हजार वर्षदेखिक बसिरहेका छौ।’ सन १९४८ मा स्वतन्त्र इजराइलको स्थापना भए देखि अरब राष्ट्रहरू र इजराइल बिच धेरै पटक युद्ध भइसको छ भने विवादित पेलेस्टाइन राष्ट्र र इजराइल बीच सन् १९८७ देखि प्रत्येक वर्ष निरन्तर रूपमा युद्ध हुँदै आएको छ। र ती युद्धहरुले हजारौंको ज्यान लिसकेको छ। पेलेस्टाइनहरूलाई गरिब हुन वाध्य पारेको छ।
 पेलेस्टाइनहरूले दुई-राष्ट्र समाधान माग गरिरहेका छन भने इजराइलले एक राष्ट्र समाधान। पेलेस्टाइनहरू आफ्नो एक छुट्टै राज्य हुनु पर्ने भनिरहेका छन् तर इजराइल त्यो समाधान मान्न तयार छैन। शान्तिपूर्वक बस्नका लागि कुनै एउटा समाधानलाई पनि मानेर दुवै भूमिका नागरिकहरू शान्तिपूर्वक बस्न सक्छन। तर पेलेस्टाइन र इजराइल दुवैतिरका नेताहरू र उनीहरूलाई उचाल्ने अन्य मुलुकका नेताहरुले यी दुबै क्षेत्रका जनतालाई शान्तिसँग बस्न दिरहेका छैनन्। नेताहरूको कारणले पेलेस्टाइनहरूको जीवन अनिश्चित र कष्टकर हुन पुगेको छ। पेलेस्टाइनहरूले युद्ध मैदानमा बाँच्नु परेको छ।
नेपालमा नेताहरूले कसरी नेपालीहरूलाई गरिब तुल्याइ रहेका छन भन्ने बारे न त अनेक तर्कहरू दिनु पर्ने स्थिति छ, न त प्रमाण नै। नेपाललाई नेताहरूले झन झन गरिब बनाउँदै लगेको स्वत: सिध्द तथ्य हो। २०५२ सालमा माओवादीका केही उच्च नेताहरूले चलाएको खुनी संघर्षले नेपाललाई कति गरिब पार्यो भन्ने तथ्य घाम जतिकै छर्लंग छ। अन्य दलका नेताहरूले सत्ताका लागि गरेका अनेक अघोषित र आन्तरिक संघर्षहरूले नेपाललाई गरिब पार्नमा के कस्तो भूमिका निर्वाह गर्यो, सामान्य नेपालीलाई पनि थाहा छ। भन्ने हो भने नेपालीहरू पनि अहिले एक किसिमले शर्णार्थी हुन पुगेका छन। देश भित्र भएको संधैको सत्ता संघर्षले नेपालीहरूमा निराशा उत्पन्न गराएर उनीहरू विश्वका अनेक मुलुकहरूमा पुगेका छन्, पुग्ने क्रम अहिले पनि जारी नै छ। देशभित्र रोजगारी नपाएर अहिले ४० लाख भन्दा बढी नेपालीहरू वाध्यतावस विदेशका अनेक राष्ट्रहरुमा पलायन भएका छन। आफ्नो देशमा रोजगार नपाएर अनेक मुलुक पुगेका नेपालीहरू के शर्णार्थी सरह नै होइनन त? रोजगारका लागि विदेश पुगेका नेपालीहरूको रोजगार र जीवन के सुरक्षित छ? ४० लाख नेपालीहरूलाई के नेताहरूले नै शर्णार्थी तुल्याएका होइनन त?
नेपालमा अहिले पनि, विना कुनै अवरोध, नेताहरूले आफ्नो महत्वाकांक्षा पूरा गर्न, आफ्नो स्वार्थ सिद्धि गर्न, जातीयता, क्षेत्रीयता, साम्प्रदायिकता, धार्मिक, भाषकिक, भेषभूषा आदिका कुराहरु गरेर नेपाली-नेपाली बीच फुट उत्प्न गराइ रहेका छन। नेपालीहरू माझ युद्ध गराएर आफूहरू महान नेता हुन खोजिरहेका छन्। यसरी नेताहरूको स्वार्थी व्यवहारको कारणले गर्दा नै साधन र स्रोतहरूले सम्पन्न मुलुक नेपाल, झन झन गरिब हुँदै गएको छ। नेताहरूको गलत एजेन्डाहरूको पछाडि दौडिने नेपाली जनताले सतहमुनि रहेको  नेताहरूको अहंम् र व्यक्तिगत स्थार्थ कहिले देख्ने हो? जनता, नेताहरूको हातको गोटी बनेर झन झन गरिब कहिलेसम्म हुने हो?

विश्वराज अधिकारी
प्रतीक दैनिकमा प्रकाशित Friday, February 10, 2017 

Wednesday, February 8, 2017

Short Fiction- What is A Proxy War?

What is A Proxy War?

In a political science class, a professor asked his students this question: “Can anybody tell me what a proxy war is and why it is fought? Why is a proxy war very popular in these days?”
The professor replied to his own question, “A proxy war is that which is fought without weapons and physical presence. If a country is far from the battle field and only helping with promises to one of the countries involved in the actual war, then the country far from the battle field is in a proxy war.”
Raj continued, “If a country motivates another country to attack on a third country for its own interest, it is a proxy war.”
 “A country, in a proxy war, only divides the people of an intended country and motivates them to fight with their own fellow citizens without any reason, Raj added.”
“A proxy war is a low-cost and high-benefit war.”, James said.
“Why?” the professor asked.
James answered, “The country involved in a proxy war never goes to the battle field, and never bears any expenses on the military and weapons. It just motivates people of the targeted country and drags its people into the battle fields. The country involved in the real war, helps to achieve the goal of the country that is behind the curtain and fighting only the proxy war.”
“How is the country involved in a proxy war politically benefited? asked the professor.
“The country involved in a real war feels it needs the help from the country that drags it into the war.” Diamond answered.
“Yes, you all are correct.” the professor exclaimed.
“Conventional wars were expensive and lingering. The cold war era was productive for one side only. That era helped only one side achieve its goals. Only one side expanded its ideology across the globe in that era. To get rid of the demerits of conventional war, the proxy war was invented.”  The professor continued, “Some of Asian and African countries are very troubled by proxy-war loving nations.”
The professor continued. “Knowing that a proxy war is fought only for other country’s interest, not one’s own, why are countries motivated to fight with each other?” Why are they fighting for proxy war-loving countries?”
“The countries involved in real wars and helping the countries that are fighting proxy wars are poor ones and their people are mostly illiterate.” The professor added.
“Then the proxy wars are the results of illiteracy?” Raj asked.

“Not only illiteracy, but ignorance also causes proxy war. Interestingly, the main cause of a proxy war is radicalization. Radicalization is a byproduct of illiteracy and ignorance. Radicalization helps the proxy-war loving countries to achieve their goals. Having said this, the professor adjourned the class.

Bishwa R Adhikari